Metallşunoslik
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 447–448-b. — ziyouz.com
Metallşunoslik - metallarning tarkibi, içki tuzilişi va xossalarini, ular orasidagi boğlanişni örganadigan fan. Şartli ravişda nazariy va amaliy kismlarga böliş mumkin. Nazariy qismda turli ta'sirlar natijasida metall va krtişmalarda yuz beradigan jarayonlar hamda ularning tuzilişiga oid umumiy qonuniyatlar örganiladi. Asosiy bölimlari: metall va qotişmalarning metall holati va fizik xossalari nazariyasi, kristallaniş, metall va qotişmalardagi faza muvozanati, diffuziya, qattiq holatdagi faza aylanişlari, plastik deformatsiya, tartiblaniş, yemiriliş va qayta kristallaniş jarayonlarining fizik nazariyasi. Nazariy M. köp jihatdan metallar fizikasi b-n boğliq. Amaliy (texnik) qismda metallarga işlov beriş (termik işlaş, quyiş, bosim b-n işlaş) dagi texnologik jarayonlarning asoslari hamda metall materiallarning konkret klasslari örganiladi (q. Metallar texnologiyasi, Metallarni işlaş). M. metallarning kristall tuzilişi, metallografiya, rentgenografiya, korroziya, metallarning fizik-mexanik xossalari va termik hamda kimyoviytermik işlaşning bu xossalarga ta'siri, legirlovçi elementlarning metallar xossalariga ta'siri, metallarni sinaş töğrisidagi ta'limotlarni öz içiga oladi. M.da metallga musbat ionlarning davriy maydonida harakatlanadigan elektronlar yiğindisi sifatida qaraladi (q. Metallar). Metallar va qrtişmalar elektron nazariyasining rivojlanişi aloqida fizik xossali (öta ötkazuvçan, magnit xossali va b.) qotişmalar yaratilişida muhim ahamiyat kasb etdi. M.ning rivojlanişida plastik deformatsiya va kristallik tuziliş nuqsonlari fizik nazariyasi muhim rol öynaydi.
Qadimda M. masalalari b-n Şarqda, şu jumladan, Özbekiston hududida ham şuğullanilgan, xususan, yangi metallar (mas, oltin) ni sun'iy yöl b-n olişga harakat qilingan (q. Alximiya), tabiiy ravişda bulat olingan. Abu Rayhon Beruniy asarlarida M.ga doyr ma'lumotlar bor. Ilmiy M.ga 19-a. 2 yarmida asos solindi. M. V. Lomonosov jahonda birinçi bölib metallarning yaltiroklik va plastiklik xossalarini tasvirlab berdi va zarur xossali qotişmalar hosil qiliş yölini körsatdi. Rus metallurgi P. P. Anosov 1831 y.da bulat tayyorlaş sirlarini oçdi. U pölatning içki tuzilişini örganişda jahonda birinçi bölib mikroskoşu&ç foydalandi. Fransuz olimi G. K. Sorbi 1864 y. da mikrofotografiya usulidan foydalanib, temir meteoritlar va temir na-munalarning mikrostrukturasini tadqiq qildi.
M.ning ilmiy asoslarini rus olimi D. K. Çernov 19-a. oxirida yaratdi. U pölatning xossalari kimyoviy tarkibigagina emas, balki tuzilişiga ham boğliq ekanligini körsatdi. Fransuz olimi F. Osmond uning işini takrorlab, anikliklar kiritdi. Çet el olimlari R. Austen, F. Osmond, A. Le-Şatelye va b.ning işlari asosida temir-uglerod qotişmalarning holat diagrammasi tuzib çikildi. M.ning keyingi taraqqiyoti çet el olimlari E. Beyn, G. Ganneman, F. Vefer, G. Es-ser, R. Mel va b. nomi b-n boğliq.
Olimlarning tadqiqotlari natijasida ba'zi rangdor metallarning qotişmalari ham toblanişi mumkinligi aniqlandi, yangi antifriksion materiallar (qotişmalar) tayyorlandi, metallarning kimyoviy tarkibi, tuzilişi va fizik xossalari orasida boğlaniş borligi aniqlandi va «tarkibxossa» diagrammalari tuzildi.
M.fani, dastlab, kora metallarni örganiş b-n şuğullandi, sekin-asta rangli metallar va ularning krtişmalarini ham örganişga kirişdi, Texnikaning yangi sohalari rivojlanişi munosabati b-n radiatsiya, juda past t-ralar, yuqori bosim va b. metall va qotişmalarga qanday ta'sir qilişini örganiş masalaçari paydo böldi.
Ad.: Şteynberg S. S, Metallovedeniye, Sverdlovsk, 1961; Gulyayev A. P., Metallovedeniye, 4 izd., M., 1966; Töraxonov A. S, Metallşunoslik va termik işlaş, T., 1968.
Vohid Mirboboyev.
Q.: Metallar, Metallar texnologiyasi, Metallarni işlaş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МЕТАЛЛШУНОСЛИК - металларнинг таркиби, ички тузилиши ва хоссаларини, улар орасидаги боғланишни ўрганадиган фан. Шартли равишда назарий ва амалий кисмларга бўлиш мумкин. Назарий қисмда турли таъсирлар натижасида металл ва кртишмаларда юз берадиган жараёнлар ҳамда уларнинг тузилишига оид умумий қонуниятлар ўрганилади. Асосий бўлимлари: металл ва қотишмаларнинг металл ҳолати ва физик хоссалари назарияси, кристалланиш, металл ва қотишмалардаги фаза мувозанати, диффузия, қаттиқ ҳолатдаги фаза айланишлари, пластик деформация, тартибланиш, емирилиш ва қайта кристалланиш жараёнларининг физик назарияси. Назарий М. кўп жиҳатдан металлар физикаси б-н боғлиқ. Амалий (техник) қисмда металларга ишлов бериш (термик ишлаш, қуйиш, босим б-н ишлаш) даги технологик жараёнларнинг асослари ҳамда металл материалларнинг конкрет класслари ўрганилади (қ. Металлар технологияси, Металларни ишлаш). М. металларнинг кристалл тузилиши, металлография, рентгенография, коррозия, металларнинг физик-механик хоссалари ва термик ҳамда кимёвийтермик ишлашнинг бу хоссаларга таъсири, легирловчи элементларнинг металлар хоссаларига таъсири, металларни синаш тўғрисидаги таълимотларни ўз ичига олади. М.да металлга мусбат ионларнинг даврий майдонида ҳаракатланадиган электронлар йиғиндиси сифатида қаралади (қ. Металлар). Металлар ва қртишмалар электрон назариясининг ривожланиши алоқида физик хоссали (ўта ўтказувчан, магнит хоссали ва б.) қотишмалар яратилишида муҳим аҳамият касб этди. М.нинг ривожланишида пластик деформация ва кристаллик тузилиш нуқсонлари физик назарияси муҳим роль ўйнайди.
Қадимда М. масалалари б-н Шарқда, шу жумладан, Ўзбекистон ҳудудида ҳам шуғулланилган, хусусан, янги металлар (мас, олтин) ни сунъий йўл б-н олишга ҳаракат қилинган (қ. Алхимия), табиий равишда булат олинган. Абу Райҳон Беруний асарларида М.га дойр маълумотлар бор. Илмий М.га 19-а. 2 ярмида асос солинди. М. В. Ломоносов жаҳонда биринчи бўлиб металларнинг ялтироклик ва пластиклик хоссаларини тасвирлаб берди ва зарур хоссали қотишмалар ҳосил қилиш йўлини кўрсатди. Рус металлурги П. П. Аносов 1831 й.да булат тайёрлаш сирларини очди. У пўлатнинг ички тузилишини ўрганишда жаҳонда биринчи бўлиб микроскощу&ч фойдаланди. Француз олими Г. К. Сорби 1864 й. да микрофотография усулидан фойдаланиб, темир метеоритлар ва темир на-муналарнинг микроструктурасини тадқиқ қилди.
М.нинг илмий асосларини рус олими Д. К. Чернов 19-а. охирида яратди. У пўлатнинг хоссалари кимёвий таркибигагина эмас, балки тузилишига ҳам боғлиқ эканлигини кўрсатди. Француз олими Ф. Осмонд унинг ишини такрорлаб, аникликлар киритди. Чет эл олимлари Р. Аустен, Ф. Осмонд, А. Ле-Шателье ва б.нинг ишлари асосида темир-углерод қотишмаларнинг ҳолат диаграммаси тузиб чикилди. М.нинг кейинги тараққиёти чет эл олимлари Э. Бэйн, Г. Ганнеман, Ф. Вефер, Г. Эс-сер, Р. Мел ва б. номи б-н боғлиқ.
Олимларнинг тадқиқотлари натижасида баъзи рангдор металларнинг қотишмалари ҳам тобланиши мумкинлиги аниқланди, янги антифрикцион материаллар (қотишмалар) тайёрланди, металларнинг кимёвий таркиби, тузилиши ва физик хоссалари орасида боғланиш борлиги аниқланди ва «таркибхосса» диаграммалари тузилди.
М.фани, дастлаб, кора металларни ўрганиш б-н шуғулланди, секин-аста рангли металлар ва уларнинг кртишмаларини ҳам ўрганишга киришди, Техниканинг янги соҳалари ривожланиши муносабати б-н радиация, жуда паст т-ралар, юқори босим ва б. металл ва қотишмаларга қандай таъсир қилишини ўрганиш масалачари пайдо бўлди.
Ad.: Штейнберг С. С, Металловедение, Свердловск, 1961; Гуляев А. П., Металловедение, 4 изд., М., 1966; Тўрахонов А. С, Металлшунослик ва термик ишлаш, Т., 1968.
Воҳид Мирбобоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.