Nota yozuvi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 312–313-b. — ziyouz.com
Nota yozuvi NOTA YOZUVI, notatsiya — musiqa tovuşlarining balandligi, uzunligi va b. xususiyatlarini ifodalovçi belgi (nota)lardan iborat yozuv usuli; musiqa asarining yozuv ifodasi. N.yo. qadimdan turli xalqlar musiqa amaliyoti va ilmiy izlanişlarning mah-suli sifatida yuzaga kelgan (Qad. Misr, Bobil, Qad. Xitoy va b.). N.yo.ning bizgaça yetib kelgan dastlabki namunalari mil. av. 3-a. da Yunonistonda paydo bölib, harflar b-n ifodalanganligi uçun harfli N.yo. deyilgan. Bunday N.yo. ning ma'lum turini Örta Osiyoda Forobiy işlab çiqqan. Harfli N.yo. tovuşlar balandligi va parda tuzil-malarini aniqlaşga yordam bergan. N.yo.ning mukammalaşişida köp mamlakatlarda yuzaga kelgan turli tabulaturalar muhim rol öynagan. Örta Osiyoda Safiuddin al-Urmaviy (13-a.) tomonidan ud çolğu asbobi pardalariga möljallab yaratgan 2 xil tabulaturalar ma'lum bölgan. Ular jadval şak-lida bölib, tovuşlar balandligi turli xarflar b-n, davomiyligi esa ra-qamlar (yoki nuqtalar) yordamida ifodalangan. 19- a. oxirida Xorazmda «tanbur çiziği» deb nomlangan tabulatura şaklidagi N.yo. joriy etilgan. Örta asrlarda Yevropa çerkov vokal musiqasida nevma (matn sözlari ustiga köyilgan ohang yönalişini körsatuvçi maxsus belgi) larga asoslangan N.yo. keng tarqaldi. Tovuş balandligini aniqroq körsatiş uçun bu belgilar gorizontal çiziqlarga yozila boşlagan. 11-a.da Gvido d'Aretsso mazkur N. yo. turini takomillaştirib 4 çizikli N.yo. ni kaşf qilgan. 16-a. oxiridan gomofoniya uslubida generalbas usuli joriy etilgan. Unda bas ovozi tovuşlari tagida yozilgan raqamlar muayyan akkordlarni ifodalagan. Hoz. N.yo. 5 ta gorizontal çiziklar (nota yöli)ga (ularning orasiga, yuqorisi yoki pastiga) yoziladigan notalardan taşkil topgan. Notalar to-vuşlarning uzun-qisqaligiga qarab oval şaklidagi böş va qora doiraça (boşça)lardan iborat bölib, ulardan dumli yoki dumsiz (yuqoriga yoki past-ga) çiziqçalar tortilib yoziladi. Notalar nomi 7 ta bölib, ular muayyan kalitlaritsa turliça yoziladi. Yana q. Alteratsiya, Dinamika, Pauza.
Ad.: Akbarov Il., Muzika savodi, T., 1953; Rajabov I., Makrmlar masalayeiga doyr, T., 1963.
Q.: Alteratsiya, Dinamika, Dinamika, Pauza
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НОТА ЁЗУВИ, нотация — мусиқа товушларининг баландлиги, узунлиги ва б. хусусиятларини ифодаловчи белги (нота)лардан иборат ёзув усули; мусиқа асарининг ёзув ифодаси. Н.ё. қадимдан турли халқлар мусиқа амалиёти ва илмий изланишларнинг маҳ-сули сифатида юзага келган (Қад. Миср, Бобил, Қад. Хитой ва б.). Н.ё.нинг бизгача етиб келган дастлабки намуналари мил. ав. 3-а. да Юнонистонда пайдо бўлиб, ҳарфлар б-н ифодаланганлиги учун ҳарфли Н.ё. дейилган. Бундай Н.ё. нинг маълум турини Ўрта Осиёда Форобий ишлаб чиққан. Ҳарфли Н.ё. товушлар баландлиги ва парда тузил-маларини аниқлашга ёрдам берган. Н.ё.нинг мукаммалашишида кўп мамлакатларда юзага келган турли табулатуралар муҳим роль ўйнаган. Ўрта Осиёда Сафиуддин ал-Урмавий (13-а.) томонидан уд чолғу асбоби пардаларига мўлжаллаб яратган 2 хил табулатуралар маълум бўлган. Улар жадвал шак-лида бўлиб, товушлар баландлиги турли харфлар б-н, давомийлиги эса ра-қамлар (ёки нуқталар) ёрдамида ифодаланган. 19- а. охирида Хоразмда «танбур чизиғи» деб номланган табулатура шаклидаги Н.ё. жорий этилган. Ўрта асрларда Европа черков вокал мусиқасида невма (матн сўзлари устига кўйилган оҳанг йўналишини кўрсатувчи махсус белги) ларга асосланган Н.ё. кенг тарқалди. Товуш баландлигини аниқроқ кўрсатиш учун бу белгилар горизонтал чизиқларга ёзила бошлаган. 11-а.да Гвидо д’Ареццо мазкур Н. ё. турини такомиллаштириб 4 чизикли Н.ё. ни кашф қилган. 16-а. охиридан гомофония услубида генералбас усули жорий этилган. Унда бас овози товушлари тагида ёзилган рақамлар муайян аккордларни ифодалаган. Ҳоз. Н.ё. 5 та горизонтал чизиклар (нота йўли)га (уларнинг орасига, юқориси ёки пастига) ёзиладиган ноталардан ташкил топган. Ноталар то-вушларнинг узун-қисқалигига қараб овал шаклидаги бўш ва қора доирача (бошча)лардан иборат бўлиб, улардан думли ёки думсиз (юқорига ёки паст-га) чизиқчалар тортилиб ёзилади. Ноталар номи 7 та бўлиб, улар муайян калитларица турлича ёзилади. Яна қ. Альтерация, Динамика, Пауза.
Ад.: Акбаров Ил., Музика саводи, Т., 1953; Ражабов И., Макрмлар масалаеига дойр, Т., 1963.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.