Olma
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 129–130-b. — ziyouz.com
Olma (Malus) — ra'nodoşlar oilasiga mansub, barg tökuvçi daraxtlar yoki butalar turkumi; uruğli meva daraxti. Şim. va jan. yarim şarning mö'tadil mintaqalarida O.ning 25— 30 turi, jumladan, Örta va Şarqiy Osiyo, Örta Osiyo va Kavkazda 10 turi tarqalgan. Ekiladigan mevali daraxtlar orasida maydoni jihatidan birinçi örinda turadi. Yalpi olma hosili böyiça AQŞ (4,8 mln. t), Xitoy (22,01 mln. t) oldingi örinlarda turadi (1999). Jahon böyiça yalpi hosili 60,2 mln. t ni taşkil etadi (1999). Özbekistonda —0,4 mln. t. AQŞ, Çili, Xitoy, Rossiya, Eron, Turkiya, Fransiya, Italiya mamlakatlarida olmazorlar katta maydonlarni egallaydi. Özbekistonda 8 turi yovvoyi holda uçraydi (q. Yovvoyi olma). Dunyo böyiça yetiştiriladigan navlarining asosiy qismi xonaki O. (M.domestica) turiga kiradi. Past böyli O. (M.pymila) turiga kiradigan dusen va paradizkadan mevaçilikda payvandtag sifatida foydalaniladi. O. sovuqqa çidamli, yoruğsevar va namsevar, tuproq tanlamaydi, lekin unumdor tuproqlarda yuqori hosil beradi. O. daraxti böyi 15 m gaça boradi. Özbekistonda O. apr. oyida gullaydi. Guli 5 bölakli, gultojibargi oq, puşti, ayrimlari kizil. Mevasi, naviga qarab, iyun— okt.da pişadi. Bir dona mevasi vazni 15 g dan 400 g gaça boradi. Tarkibida (%) fruktoza 6,5—11,8, saxaroza 2,5—5,5, organik (olma va limon) kislotalar 0,2— 1,6, vitamin S 5—30 mg, pektin, oşlovçi moddalar va b. mavjud. Mevasi yangiligida yeyiladi, qoqi, konserva, murabbo, jem qilinadi. O. uruğidan hamda payvandlaş, parxiş qiliş yöli b-n ildiz baçkilaridan köpaytiriladi. Hosildorligi 130— 300 s/ga. Daraxti 100 yilgaça yaşaydi. Odatda, boğga ötqazilganidan keyin 4 y. ötgaç, hosilga kiradi. 40—50 y. möl hosil beradi. Köçati kuzda va bahorda 30—60 sm çuqurlikda haydalgan yerga ekiladi. Köçat ötqaziladigan çuqurga 5—6 kg çirigan göng, 150 g ammiakli selitra, 200 g superfosfat tuproqqa aralaştirib solinadi. Köçatlar 8><8m, 8x6 m, past böyli payvandtaglarga ulangalari 4x6 m, 3X5 m, 4x4 m sxemada ekiladi. Yoş daraxtlar 8—12 marta, hosilga kirganlari 4—6 marta su-ğoriladi, tup va qator oralari yum-şatib turiladi. Hosilga kirgan olmazor gektariga har uç yilda 20—40 t çirigan göng va har yili sof holda 120 kg azot, 60—90 kg fosfor, 30 kg kaliy hisobidan öğitlanadi. Daraxtlar har yili kuzda va bahorda butaladi (q. Butaş, Daraxtlarga şakl beriş). Örta Osiyoda ekiladigan O. navlari kelib çiqişi böyiça quyidagi guruxlarga bölinadi: xalq seleksiyasi yöli b-n yetiştirilgan Örta Osiyo mahalliy navlari — oq olma, qizil olma, Samarkand olmasi, Namangan olmasi, aççiq olma, qimizak olma, Xorazm olmalari guruhi va b. O.ning mahalliy navlari Özbekistonning tuproq-iklim şaroitiga moslaşgan, issiqqa, sovuqqa çidamli. Mevasi şirin, ertapişar; Ğarbiy Yevropa, Amerika, AQŞ navlari — Rozmarin, Mantuaner, Starkrimson, Skarlet, Parmen. Vaynsep va Golden Delişes, Delişes, Jonatan, Borovinka; Ukraina navi — Renet Simerenko; Qrim navlari — kandil, sari sinap ( O. ning bu guruh navlari Özbekistonga dastlab 19-a. 2-yarmidan boşlab, Örta Osiyoni Rossiya bosib olgandan keyin, ruslar tomonidan, söngra 20-a.ning 20-yillaridan boşlab Özbekistondagi i.t. muassasalari tavsiyasi b-n kel-tirilgan). Şreder nomidagi Bogdorçilik, uzumçilik v a vinoçilik ilmiy tadqiqot instituti seleksionerlari yetiştirgan yangi navlar — Samarqand a'losi; Afrosiyobi, — hosildor, Toşkent borovinkasi, Mehmoniy, Tilla olma, Nafis va b. Bu navlar hosildor, mevasi mahalliy şaroitga moslaşgan, körinişi çi-royli, mazali; sovuqqa va issiqqa çidamli.
Zararkunandalari; olma qurti, olma qönğizi, bitlar, olma kuyasi.
Kasalliklari haqida: q. Bakterial kasalliklar, Virusli kasalliklar.
Suyaton Xolnazarov.
Q.: Butaş, Daraxtlarga şakl beriş, Yovvoyi olma
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЛМА (Malus) — раънодошлар оиласига мансуб, барг тўкувчи дарахтлар ёки буталар туркуми; уруғли мева дарахти. Шим. ва жан. ярим шарнинг мўътадил минтақаларида О.нинг 25— 30 тури, жумладан, Ўрта ва Шарқий Осиё, Ўрта Осиё ва Кавказда 10 тури тарқалган. Экиладиган мевали дарахтлар орасида майдони жиҳатидан биринчи ўринда туради. Ялпи олма ҳосили бўйича АҚШ (4,8 млн. т), Хитой (22,01 млн. т) олдинги ўринларда туради (1999). Жаҳон бўйича ялпи ҳосили 60,2 млн. т ни ташкил этади (1999). Ўзбекистонда —0,4 млн. т. АҚШ, Чили, Хитой, Россия, Эрон, Туркия, Франция, Италия мамлакатларида олмазорлар катта майдонларни эгаллайди. Ўзбекистонда 8 тури ёввойи ҳолда учрайди (қ. Ёввойи олма). Дунё бўйича етиштириладиган навларининг асосий қисми хонаки О. (M.domestica) турига киради. Паст бўйли О. (M.pymila) турига кирадиган дусен ва парадизкадан мевачиликда пайвандтаг сифатида фойдаланилади. О. совуққа чидамли, ёруғсевар ва намсевар, тупроқ танламайди, лекин унумдор тупроқларда юқори ҳосил беради. О. дарахти бўйи 15 м гача боради. Ўзбекистонда О. апр. ойида гуллайди. Гули 5 бўлакли, гултожибарги оқ, пушти, айримлари кизил. Меваси, навига қараб, июнь— окт.да пишади. Бир дона меваси вазни 15 г дан 400 г гача боради. Таркибида (%) фруктоза 6,5—11,8, сахароза 2,5—5,5, органик (олма ва лимон) кислоталар 0,2— 1,6, витамин С 5—30 мг, пектин, ошловчи моддалар ва б. мавжуд. Меваси янгилигида ейилади, қоқи, консерва, мураббо, жем қилинади. О. уруғидан ҳамда пайвандлаш, пархиш қилиш йўли б-н илдиз бачкиларидан кўпайтирилади. Ҳосилдорлиги 130— 300 ц/га. Дарахти 100 йилгача яшайди. Одатда, боғга ўтқазилганидан кейин 4 й. ўтгач, ҳосилга киради. 40—50 й. мўл ҳосил беради. Кўчати кузда ва баҳорда 30—60 см чуқурликда ҳайдалган ерга экилади. Кўчат ўтқазиладиган чуқурга 5—6 кг чириган гўнг, 150 г аммиакли селитра, 200 г суперфосфат тупроққа аралаштириб солинади. Кўчатлар 8><8м, 8x6 м, паст бўйли пайвандтагларга улангалари 4x6 м, 3Х5 м, 4x4 м схемада экилади. Ёш дарахтлар 8—12 марта, ҳосилга кирганлари 4—6 марта су-ғорилади, туп ва қатор оралари юм-шатиб турилади. Ҳосилга кирган олмазор гектарига ҳар уч йилда 20—40 т чириган гўнг ва ҳар йили соф ҳолда 120 кг азот, 60—90 кг фосфор, 30 кг калий ҳисобидан ўғитланади. Дарахтлар ҳар йили кузда ва баҳорда буталади (қ. Буташ, Дарахтларга шакл бериш). Ўрта Осиёда экиладиган О. навлари келиб чиқиши бўйича қуйидаги гурухларга бўлинади: халқ селекцияси йўли б-н етиштирилган Ўрта Осиё маҳаллий навлари — оқ олма, қизил олма, Самарканд олмаси, Наманган олмаси, аччиқ олма, қимизак олма, Хоразм олмалари гуруҳи ва б. О.нинг маҳаллий навлари Ўзбекистоннинг тупроқ-иклим шароитига мослашган, иссиққа, совуққа чидамли. Меваси ширин, эртапишар; Ғарбий Европа, Америка, АҚШ навлари — Розмарин, Мантуанер, Старкримсон, Скарлет, Пармен. Вайнсеп ва Голден Делишес, Делишес, Жонатан, Боровинка; Украина нави — Ренет Симеренко; Қрим навлари — кандил, сари синап ( О. нинг бу гуруҳ навлари Ўзбекистонга дастлаб 19-а. 2-ярмидан бошлаб, Ўрта Осиёни Россия босиб олгандан кейин, руслар томонидан, сўнгра 20-а.нинг 20-йилларидан бошлаб Ўзбекистондаги и.т. муассасалари тавсияси б-н кел-тирилган). Шредер номидаги Богдорчилик, узумчилик в а виночилик илмий тадқиқот институти селекционерлари етиштирган янги навлар — Самарқанд аълоси; Афросиёби, — ҳосилдор, Тошкент боровинкаси, Меҳмоний, Тилла олма, Нафис ва б. Бу навлар ҳосилдор, меваси маҳаллий шароитга мослашган, кўриниши чи-ройли, мазали; совуққа ва иссиққа чидамли.
Зараркунандалари; олма қурти, олма қўнғизи, битлар, олма куяси.
Касалликлари ҳақида: қ. Бактериал касалликлар, Вирусли касалликлар.
Суятон Холназаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.