Ötkazuvçi yöllar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 206–207-b. — ziyouz.com
Ötkazuvçi yöllar ÖTKAZUVÇI YÖLLAR, boş va orqa miyaning ötkazuvçi yöllari — markaziy nerv sistemasidagi nerv tolalari; tuzilişi va funksiyasiga köra yagona morfologikfunksional sistemaga birlaşgan. Ö.y. taşqi va içki muhit ta'sirotlarini miya hujayralariga (sezuvçi yöllar), unda paydo bölgan javob reaksiyasini işçi a'zolarga yetkazadi (harakatlantiruvçi yöllar). Ö.y.ning köp qismi (uzun yöllar) orqa miya orqali boş miya pöstloğiga va, aksinça, pöstloqdan orqa miyaga, undan a'zolarga davom etadi. Kalta yöllar esa boş miya sohasida çegaralanadi. Funksiyasiga qarab neyronlar uçta asosiy guruhga bölinadi: a) qabul qiluvçilar sezuvçi (afferent); b) bajaruvçi (efferent); v) tutaştiruvçi oraliq neyronlar örtasida amalga oşiriladi. Ularning hujayralari orqa va boş miyaning pöstloğidagi kulrang moddasida, nerv tolalari esa ularning oq moddasida joylaşgan.
1. Miya pöstloği bilan orqa miya örtasidagi (piramidal) yöl — harakatlantiruvçi yöl bölib, ta'sirotlar efferent tolalar boş miya markaz oldi puştasidan orqa miya kulrang moddasiga va u yerdan nerv tolalari orqali işçi a'zolarga boradi. Bu ötkazuvçi (erkin harakatni) yöl ikki neyrondan iborat.
2. Boş miya pöstloği bilan miya poyasidagi yadrolar örtasidagi yöl ham ikki neyronli, birinçi neyron miya pöstloğidan boşlanadi, içki kapsuladan ötib, boş miya nervlari (III, IV, V, VI, VII va IX—XII juft) yadrolarida tugaydi. Ikkinçi neyronlar esa ana şu nerv yadrolaridan III, IV, V, VI, VII va IX—XII juft boş miya nervlari bölib çiqadi.
3. Qizil yadro bilan orqa miya örtasidagi yöl — bu yöl örta miyadagi qizil özaqdan boşlanib orqa miyani oldingi şoxiga va muskullarga boradigan ikki neyronli harakatlantiruvçi yöddir. Bu yöl tana muskullarining avtomatik işlaşini boşqaradi.
4. Orqa miya tuguni bilan boş miya pöstloği örtasidagi oğriq va haroratni ötkazuvçi yöl uç neyrondan iborat. Bu Ö.y.ning neyronlari, orqa miya tuguni, orqa miyaning kulrang moddasi, köruv börtiği va boş miyaning markaz orqa puştasida joylaşgan.
5. Orqa miya tuguni bilan boş miya pöstloği orasidagi çuqur sezgilarni ötkazuvçi yöl muskul va böğimlardan boşlanuvçi nerv oxirlari orqali sezgilarni qabul qiluvçi uç neyronli yöldir, neyronlari orqa miya tuguni, uzunçoq miya, köruv börtiği va boş miyaning markaz orqa puştasida joylaşgan.
6. Orqa miya bilan miyaça orasidagi oldingi va orqa yöllar suyak, böğim va muskullardan iborat bölib, orqa miya bilan miyaça örtasidagi oldingi hamda orqa yöllar orqali muvozanatga boğliq sezgilarni ötkazadi. Miyaçadagi harakatni tartibga solib turuvçi murakkab refleks yöllar muskullar işini bir meyorda tutişni, muvozanatni, muskullar tonusini nazorat qilib turadi. Orqa miya bilan köruv dömboği örtasidagi yöl tananing muallaq holatini ta'minlaydi. Keyingisi eşituv va köruv yöllari (yana q. Boş miya, Köruv dömboği, Miyaça, Orqa miya).
Q.: Boş miya, Miyaça, Orqa miya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎТКАЗУВЧИ ЙЎЛЛАР, бош ва орқа миянинг ўтказувчи йўллари — марказий нерв системасидаги нерв толалари; тузилиши ва функциясига кўра ягона морфологикфункционал системага бирлашган. Ў.й. ташқи ва ички муҳит таъсиротларини мия ҳужайраларига (сезувчи йўллар), унда пайдо бўлган жавоб реакциясини ишчи аъзоларга етказади (ҳаракатлантирувчи йўллар). Ў.й.нинг кўп қисми (узун йўллар) орқа мия орқали бош мия пўстлоғига ва, аксинча, пўстлоқдан орқа мияга, ундан аъзоларга давом этади. Калта йўллар эса бош мия соҳасида чегараланади. Функциясига қараб нейронлар учта асосий гуруҳга бўлинади: а) қабул қилувчилар сезувчи (афферент); б) бажарувчи (эфферент); в) туташтирувчи оралиқ нейронлар ўртасида амалга оширилади. Уларнинг ҳужайралари орқа ва бош миянинг пўстлоғидаги кулранг моддасида, нерв толалари эса уларнинг оқ моддасида жойлашган.
1. Мия пўстлоғи билан орқа мия ўртасидаги (пирамидал) йўл — ҳаракатлантирувчи йўл бўлиб, таъсиротлар эфферент толалар бош мия марказ олди пуштасидан орқа мия кулранг моддасига ва у ердан нерв толалари орқали ишчи аъзоларга боради. Бу ўтказувчи (эркин ҳаракатни) йўл икки нейрондан иборат.
2. Бош мия пўстлоғи билан мия поясидаги ядролар ўртасидаги йўл ҳам икки нейронли, биринчи нейрон мия пўстлоғидан бошланади, ички капсуладан ўтиб, бош мия нервлари (III, IV, V, VI, VII ва IX—XII жуфт) ядроларида тугайди. Иккинчи нейронлар эса ана шу нерв ядроларидан III, IV, V, VI, VII ва IX—XII жуфт бош мия нервлари бўлиб чиқади.
3. Қизил ядро билан орқа мия ўртасидаги йўл — бу йўл ўрта миядаги қизил ўзақдан бошланиб орқа мияни олдинги шохига ва мускулларга борадиган икки нейронли ҳаракатлантирувчи йўддир. Бу йўл тана мускулларининг автоматик ишлашини бошқаради.
4. Орқа мия тугуни билан бош мия пўстлоғи ўртасидаги оғриқ ва ҳароратни ўтказувчи йўл уч нейрондан иборат. Бу Ў.й.нинг нейронлари, орқа мия тугуни, орқа миянинг кулранг моддаси, кўрув бўртиғи ва бош миянинг марказ орқа пуштасида жойлашган.
5. Орқа мия тугуни билан бош мия пўстлоғи орасидаги чуқур сезгиларни ўтказувчи йўл мускул ва бўғимлардан бошланувчи нерв охирлари орқали сезгиларни қабул қилувчи уч нейронли йўлдир, нейронлари орқа мия тугуни, узунчоқ мия, кўрув бўртиғи ва бош миянинг марказ орқа пуштасида жойлашган.
6. Орқа мия билан мияча орасидаги олдинги ва орқа йўллар суяк, бўғим ва мускуллардан иборат бўлиб, орқа мия билан мияча ўртасидаги олдинги ҳамда орқа йўллар орқали мувозанатга боғлиқ сезгиларни ўтказади. Миячадаги ҳаракатни тартибга солиб турувчи мураккаб рефлекс йўллар мускуллар ишини бир меъёрда тутишни, мувозанатни, мускуллар тонусини назорат қилиб туради. Орқа мия билан кўрув дўмбоғи ўртасидаги йўл тананинг муаллақ ҳолатини таъминлайди. Кейингиси эшитув ва кўрув йўллари (яна қ. Бош мия, Кўрув дўмбоғи, Мияча, Орқа мия).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.