Ovqatlaniş

Ovqatlaniş — organizmning hayot faoliyatini ta'minlaş, salomatlik va iş qobiliyatini saqlab turiş uçun zarur oziq moddalarni özlaştiriş jarayoni. Kişi rejim b-n töğri ovqatlansa, kasalliklarga kamroq çalinib, ularni oson yengadi. Töğri O. barvaqt qarib qolişning oldini olişda ham muhim ahamiyatga ega. Me'da-içak, yurak-tomir kasalliklari va b. kasalliklarda alohida tuziladigan ratsion hamda O. rejimi davo şartlaridan hisoblanadi (q. Parhez bilan davolaş).

Ovqat organizmning uyğun ravişda rivojlanişi hamda bir meyorda işlab turişini ta'minlay oladigan bölişi kerak, buning uçun ovqat ratsionining mikdori va sifati, kişining kasb-kori, yoşi, jinsiga tegişli ehtiyojlarga monand kelişi lozim. Organizmning fiziologik ehtiyojlari turli şart-şaroitlarga boğliq. Bularning köpçiligi doimo özgarib turadi. Şu sababli hayotning har bir fursati uçun aniq töğri keladigan ovqat bölişi amalda mumkin emas. Biroq odamda maxsus regulyator (boş-qaruv) mexanizmlar bölib, ular maz-kur paytda öziga kerakli miqdordagi zarur oziq moddalarni yeyilgan ovqatdan ajratib oladi va özlaştiradi. Lekin organizmdagi moslaştiruvçi regulyator qobiliyatlarning ham ma'lum çegarasi bor; bolalar va keksalarda ular ança çeklangan. Bundan taşqari, bir qança oziq moddalar, mas, vitaminlar, almaştirib bölmaydigan aminokislotalarni (q. Oqsillar) odam organizmi moddalar almaşinuvi jarayonida hosil qila (sintezlay) ol-maydi. Bu moddalar organizmga ovqat b-n tayyor holda kirib turişi kerak, aks holda sifatsiz O. natijasida kasalliklar paydo böladi.

O. jarayonida organizm hayot faoliyati uçun muhim oziq moddalar (oqsil, yoğ, uglevod, vitaminlar, mineral tuzlar)ni olib turadi. Bular esa özlaş-tirilişi jarayonida organizmning energiyaga bölgan ehtiyojini qondirib boradi. Biror xil oziq-ovqat maxsu-loti organizmda özlaştirilganida ajralib çiqadigan energiya mikdori şu mahsulotning kaloriyasidir. Turli oziq moddalar va energiyaga bölgan ehtiyoj odamning yoşi, jinsi hamda mehnat tarziga qarab har xil böladi. Mehnat faoliyati xarakterini hisobga olgan holda ovqat ratsionini töğri tuziş uçun ovqatlaniş gigiyenasi sohasidagi mutaxassis olimlar katta yoşdagi kişilarning hammasini 4 gu-ruhga bölişadi. Birinçi guruhga jis-moniy kuç sarf qilmaydigan yoki kam jismoniy kuç sarflab işlaydigan kişilar: akliy mehnat xodimlari, işda asabiga zör keladigan xodimlar; boşqariş pultlarining xodimlari: dispetçerlar, barça xizmatçilar ki-radi. Ikkinçi guruhga mexanizatsiyalaştirilgan korxona xodimlari va jismoniy zöriqmasdan işlovçi xodimlar: hamşiralar, sanitarkalar, sotuvçi, aloqaçi, tikuvçi, avtomatlaştirilgan jarayonlarda band işçilar va b. kiradi. Uçinçi guruhga meh-nat şaroitlari qisman mexanizatsiyalaştirilgan korxonalar va xizmat körsatiş sohasida ança jismoniy kuç sarflab işlaydigan xodimlar, sta-nokçi, töquvçi, poyabzalçi, metro poyezdi, avtobus, tramvay, trolleybuslarning haydovçilari, umumiy ovqatlaniş korxonalari xodimlari (ma'muriy boşqarma apparatidan taşqari) va b. kiradi. Törtinçi guruhga yarim mexanizatsiyalaştirilgan yoki mexanizatsiyalaştirilmagan korxonalarda örtaça oğir va oğir mehnat qiladigan xodimlar: kon işçilari, şaxtyorlar, yuk avtomobillari haydovçilari, metallurglar, temirçilar, q.x. xodimlari va mexanizatorlar, yoğoç tayyorlaşda band bölgan işçilar va b. kiradi. Ovqat ratsionini töğri tuziş uçun, albatta, oziq-ovqat mahsulotlarining kimyoviy tarkibini biliş lozim.

Oqsillar ovqatning eng muhim tarkibiy qismidir. Ovqatda oqsillar yetişmasa, organizm yukumli kasalliklarga köproq moyil bölib qoladi, qon yaratilişi susayadi, ösib kelayotgan orga-nizmning rivojlanişi sekinlaşadi, nerv sistemasi, jigar va b. a'zolar fa-oliyati buziladi, oğir kasalliklardan keyin hujayralarning tiklanişi qi-yinlaşadi, şuningdek, ratsionda oqsillarning ortiqça bölişi ham organizmga ziyon. Ovqatlanişning Özbekistonda qabul qilingan fiziologik meyorlarida ratsiondagi umumiy kaloriyalarning 14% çasi oqsillar hisobiga qoplanadigan bölişi tavsiya etilgan.

Ösimlik mahsulotlari — don, dukkaklilar, kartoşka va b. organizmni oqsillar b-n ta'minlab turadigan qimmatli va muhim manbadir.

Göşt va balikda böladigan azotli estraktiv moddalar ovqatlanişda juda muhim ahamiyatga ega. Göşt va baliq şörvalarida ekstraktiv moddalar mavjudligi köproq hazm şiralari işlanib çiqişi va ovqatning yaxşi hazm bölişiga yordam beradi.

Uglevodlar. Normal hayot faoliyati uçun zarur energiyaning yarmidan köproğini odam organizmi uglevodlardan oladi. Ular, asosan, ösimliklardan oldinadigan mahsulotlarda böladi. Uglevodlar non, yormalar, kartoşkada kraxmal va qand holida, qandolat mahsulotlari, şirin mevalarda esa qand holida köp uçraydi. Nerv sistemasi, muskullar, yurak, jigar va b. a'zolar faoliyatida uglevodlar muhim rol öynaydi.

Yormalar, makaron yoki dukkaklilardan tayyorlangan, kartoşka yoki sabza-votlardan pişirilgan taom va garnirdan kuniga ikki mahal yeb turiş, 400— 500 g non va 90—100 g atrofida qand hamda şirinliklar iste'mol qiliş katta yoşli odamning uglevodlarga bölgan sutkalik ehtiyojini bemalol krndiradi.

Ösimlik mahsulotlarida organizmni energiya b-n ta'minlab turadigan uglevodlar b-n birga oziq hisoblanmaydigan uglevod — kletçatkalar ham böladi. Kletçatka taxm. 25% mikdorida özlaştirilib, ovqat ratsionida energiya manbai sifatida amaliy ahamiya-ti yöq. Biroq u içakning normal işlaşiga yordam beradi: içak devorlariga ta'sir etib, ularni harakatga kel-tiradi — içak peristaltikasini qözğatadi. Kletçatkasi yöq ovqat yeyil-ganda peristaltika susayib iç krti-şi mumkin.

Kişi har kuni sariq mağiz buğdoy non, javdar non, sabzavotlardan ta-novul qilib turişi kerak, Hölligi-ça va xomligiça yeyiladigan sabzavot va mevalar juda foydali, şuningdek, ularda pektin moddalar ham bor. Bu moddalar uglevodlar toifasidan bölib, oziqdi qimmatga ega. Ularning ovqat hazm bölişidagi asosiy ahamiyati peristaltikani kuçaytirib, içakning yaxşiroq böşalib turişiga yordam berişidir.

Yoğlar organizmni energiya b-n ta'minlab turadigan tayyor yonilgi materialidir; ular organizm tomonidan oqsillar, ba'zi mineral tuzlar, şuningdek, yoğda eriydigan vitaminlarning normal özlaştirilib borişi uçun ham zarur. Ovkat ratsionida yoğlar bölişi taomning mazasini yaxşilay-di va iştahani oçadi.

Ovqat b-n birga qabul qilinadigan yoğlar organizmda qisman yoğ zaxirasi hosil qilişga sarflanadi. Yoğlarga bölgan ehtiyojning qondirilişi yoğning turi va sifatiga boğliq. Hayvon va ösimlik yoğlari bir-birining örnini bosa oladi. Ovqat ratsionidagi yoğlar meyori odamlarning yoşi, mehnat faoliyati va iklimiy xususiyatlarga qarab belgilanadi. Özbekiston aholisi uçun taklif etilgan ovqat meyorlarida kaloriyalarning 30% ini yoğlar hisobiga qondiriş közda tutilgan. Sutkalik ovqat ratsionidagi yoğlarni normalaşda har 1000 kkal ga 35 g yoğ möljallanadi.

Ovqat ratsioniga kiradigan yoğlarning sifat tarkibi ma'lum ahamiyatga ega. Ovqatga har xil hayvon, parranda va baliqlar yoği, şuningdek, ösimlik moyi qöşiş foydali. Kunlik ratsionda 70— 85 g ça hayvonlar yoği (şulardan, 40 grammi tabiiy holda, qol-gani har xil oziq-ovqat, tabiiy mah-sulotlar tarkibida) bölişi lozim. Ovqat ratsioni tarkibiga ba'zi yoğsi-mon moddalar — xolesterin va letsitin ham kiradi.

Hayvonlar yoği, tuxum sariği, baliq tuxumi (uvildiriq), miya, jigar, buyraklarda köp mikdorda böladigan xolesterin organizmning hayot faoliyatida, xususan, nerv sistemasi faoliyatida katta rol öynaydi. Letsitin tarkibida fosfor va xolin borligi tufayli bu modda xolesterinning biologik antago-nisti hisoblanadi. Letsitin ösib kelayotgan organizmning rivojlanişi, kon yaratilişini stimullaydi, nerv sistemasi, jigar faoliyatiga foydali ta'sir körsatadi, organizmning zaharli moddalarga körsatadigan qarşiligini kuçaytirib, yoğlarning singişini yaxşilaydi, aterosklerozning paydo bölişiga tösqinlik qiladi. Greçixa yormasi, salat, buğdoy kepagi tarkibida talaygina letsitin bor. Qon va töqimalarda normal mikdorda suyukdik saklab turiş uçun oş tuzi bölişi şart, u siydik ajralib çiqişiga, nerv sistemasi faoliyatiga, qon aylanişiga ta'sir qiladi, me'da bezlarida xlorid kislota hosil bölişida iştirok etadi.

Mineral tuzlar organizmdagi barça töqimalar tarkibiga kiradi va organizmning hayot faoliyati jarayonida töxtovsiz sarflanib boradi. Odam xilma-xil ovkatlar iste'mol qilsa, organizmning mineral tuzlarga bölgan ehtiyoji töla-tökis qondirib boriladi. Bunday tuzlar orasida oş tuzi mu-him örin tutadi. Kon va töqimalarda normal mikdorda suyuklik saklab turiş uçun oş tuzi bölişi şart, u siydik ajralib çiqişiga, nerv sistemasi faoliyatiga, qon aylanişiga ta'sir qiladi, me'da bezlarida xlorid kislota hosil bölişida iştirok etadi.

Suyak skeleti odam gavdasi oğirligining taxminan 1/2—1/3 qismini taşkil etadi, suyaklarning 2/3 qismi esa mineral tuzlardan taşkil topgan. Odam organizmida böladigan jami kalsiyning 99% suyak töqimasi tarkibiga kiradi: qolgan 1% kalsiy moddalar almaşinuviga taalluqli xil-ma-xil jarayonlarda iştirok etadi. Kalsiy tuzlari deyarli barça oziq-ovqat mahsulotlarida bor, lekin odam organizmi ularni hamma mahsulotlardan ham özlaştirib olavermaydi. Orga-nizmni zarur miqdorda kalsiy tuzlari b-n ta'minlab turiş uçun ovqat ratsioniga tarkibida organizmga yaxşi singadigan kalsiy köp mahsulotlar: sut va sut mahsulotlari, pişloq, tu-xum sariği va b.ni qöşiş kerak.

Fosfor suyak töqimasining hosil bölişida iştirok etiş b-n birga, bu-tun organizmning hayot faoliyatida ham muhim örin tutadi. Nerv töqimasi tar-kibiga köpgina miqdorda fosfor ki-radi, şuning uçun u nerv sistemasining normal işlab turişida katta ahamiyatga ega. Deyarli barça oziq-ov-qat mahsulotlarida fosfor tuzlari bor, yonğoq, non, yormalar, göşt, miya, jigar, baliq, tuxum, pişloq, sutda fosfor köp.

Magniy tuzlari yurak-tomir siste-masining normal işlab turişini ta'minlaydi. Bu tuzlar keksa kişilarga ayniqsa zarur, çunki organizmdan ortiqça miqdor xolesterinni çiqarib taşlaşga yordam beradi. Magniy tuzlari kepakda, jaydar undan yopilgan nonda, greçixa, arpa yormalarida, dengiz baliğida köp.

Kaliy tuzlari yurak-tomir sistemasining normal işlab turişini ta'minlaşda ayniqsa muhim, çunki u siydik ajralişini kuçaytiradi. Yurak kasalliklari, gipertoniya ka-salligi b-n oğrigan kişilarga qovoq, tarvuz, olma, bargak, mayiz yeb turiş tavsiya etiladi, çunki ular tarkibida talaygina kaliy tuzlari bor.

Organizmning temir va misga bölgan ehtiyoji juda kam, sutkasiga grammning mingdan bir uluşiga töğri keladi, lekin bu elementlar kon yaratilişida muhim rol öynaydi; yodga bölgan ehtiyoj ham nihoyatda kam, lekin oziq-ovqat mahsulotlarida yod bölmasa, qalqonsimon bez faoliyati buzilib, endemik buqoq kasalligi vu-judga keladi. Mikroelementlarga ki-radigan kobalt tuzlarining qon yara-tilişida roli katta; kobalt vitamin B2 tarkibiga kiradi. Nöxat, lavlagi, kizil smorodina, qulupnayda kobalt tuzlari köp böladi.

Suv oziq moddalarning organizmda sarflanişida energiya hosil qilmasa ham, lekin suvsiz hayot yöq. Ovqat ratsionida zarur miqdorda suyuklik böl-sa, ovqatning hajmi (oğirligi) ke-rakli darajaga yetadi va töyganlik hissi vujudga keladi. Suvga bölgan sut-kalik ehtiyoj gavda oğirligining har

1 kg vazniga 35—40 ml ni, ya'ni taxminan 2,5 l ni taşkil etadi. Şu normaning talaygina qismi (1 l ga yaqini) oziq-ovqat mahsulotlarida böladi. Kişining suvga bölgan ehtiyoji iqlim şaroitlariga va jismoniy işning oğirengilligiga boğliq.

Vitaminlar ratsionning juda muhim va örnini bosib bölmaydigan tarkibiy kismidir. Ular organizmning normal hayot faoliyatini ta'minlab turadi, boşqa oziq moddalarning özlaştirilişi jarayonida iştirok etadi; organizmning taşqi muhitdagi turli zararli ta'sirotlarga körsatadigan qarşiligini kuçaytiradi, odamning mehnat qobiliyatini oşiradi (q. Vitaminlar).

Ratsionda tarkibi xilma-xil oziq-ovqat mahsulotlarining bölişi va ovqatning töğri pişirilişi vita-minlarni saqlab qolişga imkon beradi. Oğir jismoniy mehnatda, homiladorlik davrida, şim. r-nlarda yaşa-ganda vitaminlarga talab kuçayadi. Bunda vitamin preparatlari iste'mol qilib turiş zarur.

Ovqatning hazm bölişi mahsulotlar turi va ovqatning neçoğli xilma-xil bölişiga boğliq. Hay-von mahsulotlari yaxşi hazm böladi, bunda oqsillarning özlaştirilişi alohida ahamiyatga ega. Non, yormalar, sabzavot va mevalar oqsillariga karaganda göşt, baliq, tuxum va sut mahsu-lotlarining oqsillari yaxşi özlaş-tiriladi. Töğri ovqatlanişning eng muhim omili ovqatning xilma-xil bölişidir. Bir xil ovqat köngilga urib, yaxşi singmaydi. Ovqat göşt, non va yormalardan iborat bölsa, tarkibidagi oqsillarning örtaça 75% özlaş-tiriladi, agar ovqatga sabzavotlar qöşilsa, oqsillarning özlaştirili-şi 85—90% ga yetadi. Masalliqlar töğri pişirib maydalanganda oziq moddalar yaxşi hazm böladi.

Ovqatlaniş rejimi kuniga neça mahal va qança vaqt oralatib ovqatlaniş, sutkalik ratsion kaloriyalarining ovqatlaniş mahallariga taqsimlanişidan iborat. Kuniga 4 mahal ovqatlaniş maqsadga muvofiq, çunki bunda hazm yöli bir maromda işlaydi va hazm şiralarining kuçi raso bölib, ovqat batamom qayta işlanadi. Doim bir vaqtda ovqatlanganda me'da şirasi birmunça aktiv ajraladi. Ovqatning normal hazm bölişida uning issiqsovukligi ham muhim ahamiyatga ega.

Keksa kişilar ovqati. 60 va undan katta yoşdagi kişilarda moddalar almaşinuvi jarayoni birmunça susayadi. Ularda örta yaşar kişilarda-giga qaraganda ovqat kaloriyalari va qabul qilinadigan oqsillar, yoğlar hamda uglevodlarga bölgan ehtiyojning özgarib qolişi ham ana şundan.

Kişi qariganda sergöşt şörvalar, qaylalarni (ovqat hazm qiliş, yurak-tomir, siydik ajratiş sistemalari işi uçun qulay şaroit yaratiş hamda suv-tuz almaşinuvini normallaştiriş maqsadida), tarkibida xolesterin köp masalliklar (tuxum sariği, miya, jigar va b.) hamda qiyin eriydigan yoğlar (qöy yoği va b.)ni kam iste'mol qilişi yoki ovqatga işlatmasligi kerak. Zarur miqdordagi hayvon oqsillari va yoğlarni köproq sut mahsulotlari hisobiga olib turiş mumkin. Sabzavot va mevalarni xomligiça yeb turiş foydali. Oş tuzi miqsorini ham çeklaş zarur. Qariganda ovqatla-niş rejimini keskin özgartirmay, öz vaqtida ovqat yeb turiş muhim. Ovqatni pişirişga ham e'tibor beriş lo-zim. Qovurilgan, dudlangan, tuzlangan va sirkalangan taomlarni kam iste'mol qiliş tavsiya etiladi.

Homilador ayol va emizikli ona ovqati. Homiladorlik oqsillar, qisman yoğlar, kalsiy, fosforga bölgan ehtiyoj ortadi. Homilador ayol bajarayotgan işining xarak-teriga va vazniga qarab sutkasiga 100— 120 g, asosan, oson singadigan va töla qimmatli oqsil qabul qilişi, şuning, taxm. 65 g hayvon oqsili bölişi, sut, tvorog, pişloq, baliq, göşt (göştning yoğsiz xilini qaynatib pi-şirilgan holda) iste'mol qiliş lo-zim. Har kuni sut içib turiş homila-dor ayol organizmini zarur miqdordagi oqsil, kalsiy va fosfor b-n ta'minlab boradi. Homilador ayol ovkati vitaminlarga ham boy bölişi kerak. Ular organizmi köproq temir moddasiga muh-toj böladi. Jigar, tuxum sariği, oş-köklar, mevalar temirga ayniqsa boy. Homiladorlik davrida oş tuzini or-tiqça iste'mol qilmaslik, semirişga moyil ayollar esa yoğ, uglevodlarni kam-roq iste'mol qilişi zarur.

Emizikli ona homiladorlik davridagiga qaraganda birmunça köproq ov-qat yeyişi, içiladigan sut miqdorini oşiriş, tuxum, sariyoğ, pişloq, sabzavot, mevalarni köproq yeb turi-şi lozim.

Şifobaxş-profilaktik ovqatlar. Köpgina korxona va mu-assasalarda şifobaxş-profilaktik ovkatlar beriş joriy etilgan. Ovkatlanişning bu usuli organizmni mustahkamlaydi, taşqi muhitning noxuş omillariga bölgan qarşiligini oşi-radi, moddalar almaşinuvi normalla-şadi, sistemalar funksiyasi yaxşilanadi; i.ç.dagi zararli çiqindilarning me'da-içaklarda sörilişi kama-yadi, ularning organizmdan çiqib ke-tişi kuçayadi v h.k. Ana şu maqsadlarni közda tutib maxsus ratsion tuzilgan. Şifobaxş-profilaktik ovqatlar i.ç. korxonalarining oşxonalarida yoki ma'muriyat b-n kelişib, maxsus parh-yez taomlar oşxonalarida tayyorlanadi.

Şahobiddin Bahriddinov.