Vitaminlar

Vitaminlar (lot. vita - hayot),darmon dori — tirik organizmning hayot faoliyati va normal moddalar almaşinuvi uçun zarur bölgan organik birikmalar. Ular turli xil kimyoviy tuzilişga ega. Oziq moddalar tarkibida qandaydir moddalar yetişmasligi natijasida odamlar kasal bölişi töğrisidagi ma'lumotlar qad. Xitoy kitoblarida, keyinçalik Gippokrat asarlarida qayd etilgan. V.ni ilmiy nuqtai nazardan örganiş 18-a.da boşlagan. Ingliz vraçi J. Lind (1757), fransuz fiziologi F. Majandi (1816), rus vraçi N. I. Lunin (1880), golland vraçi Eykman (1897), ingliz olimi F. Xopkins (1906)lar V.ni örganişga juda katta hissa qöşdilar. Organizmda V. sintez qilinmaydi, kişi özi uçun zarur V.ni turli ovqat moddalari b-n oladi. Ovqatda V. yetişmaganda gipovitaminoz, mutlaqo bölmaganda avitaminoz paydo böladi. V.ning asosiy manbai ösimliklardir (q. Vitaminli ösimliklar). V. hosil bölişida mikroorganizmlar ham katta rol öynaydi. V.ning biologik ahamiyati moddalar almaşinuviga rostlovçi ta'sir etişdan iborat. V. organizmda sodir böladigan kimyoviy reaksiyalarni kuçaytiradi, organizmning oziq moddalarni özlaştirişiga ta'sir körsatadi, hujayralarning normal ösişiga va butun organizmning rivojlanişiga yordam beradi, organizmda fermentlar tarkibiga kirib, ularning normal funksiyasi va faolligini ta'minlaydi. V. organizmda energiya almaşinuvida (V,, B2 V.), aminokislotalar (B6, B12 V.) va yog kislotalar (pantotenat kislota) biosintezida, fotoretsepsiya jarayonida (A vitamin), qon ivişida (K vitamin) va kalsiyning özlaştirilişida (D vitamin) iştirok etadi. Şunday qilib, organizmda biror vitamin yetişmasa yoki butunlay bölmasa, moddalar almaşinuvi buziladi. Oziq-ovqatda V. yetişmaganda kişining mehnat qobiliyati pasayadi, organizmning kasalliklarga hamda taşqi muhitning noqulay ta'siriga çadami kamayadi. Vitamin yetişmovçiligiga ovqat tarkibida V. kam bölişigina emas, balki ularning içakda sörilişi, töqimalarga yetkazib berilişi va biologik faol şaklga aylanişi jarayonlarining buzilişi ham sabab böladi. Lekin ba'zi V.ning fiziologik ehtiyojdan ortiqroq bölişi gipervitaminozga olib kelişi ham mumkin. Keyingi yillarla 30 dan ziyod vitaminning kimyoviy tuzilişi töla örganilib, köplari sintez qilindi (q. Vitamin sanoati).

Dastlab V. şartli ravişda lotin alifbosining boş harflari: A, V, S, D, Ye, R va h.k. b-n belgilangan. Keyinçalik V.ning kimyoviy tuzilişiga binoan xalqaro standartlaştirişning yagona nomi qabul qilindi. V.suvda eriydigan, yoğda eriydigan va vitaminsimon birikmalarga ajratiladi. Yoğda eriydigan V.ga A, D,»1 Ye va K, suvda eriydiganlariga V kompleksi vitaminlari va S, RR kiradi. V.dan taşqari organizmda turli özgarişlarga uçrab V.ga aylanadigan moddalar — provitaminlar ham bor. Provitaminlarga karotinlar (A provitamin), D vitaminga aylanadigan ba'zi bir sterinlar (ergosterin va b.) kiradi. Odamning V.ga bölgan bir kunlik ehtiyoji organizmning umumiy holatiga, mehnat tarziga, soğ yoki kasalligiga boğliq. Odam hayoti uçun V.dan ayniqsa A, V, B2, S, D, RR ning ahamiyati katta.

Quyida köproq qöllaniladigan V. tavsifi keltirildi.

Retinol (A vitamin) tabiatda keng tarqalgan. Ösimlik töqimalarida A provitamin (organizmda retinolga aylanadigan karotinoid pigmentlar) holida uçraydi. Köriş pigmentlari hosil bölişida qatnaşib, organizmning normal ösişini, közning turli darajadagi yoruğlikka moslaşişini ta'minlaydi. Organizmda retinol yetişmasa, teri qurişib oqaradi, qipiqlanadi, muguzlanadi, unda mayda toşmalar paydo böladi, terining yiringli kasalliklari avj oladi, soç quruq, xira bölib, tökila boşlaydi, tirnoq mörtlaşib qoladi. Yoruqqa qaray olmaslik, şabköryaik, konyunktivit, blefaritta asosan A vitamin yetişmasligi sabab böladi. A provitamin (karotin) ösimliklarda, ayniqsa ularning yaşil barglarida, A vitamin hayvon va baliq jigarida, baliq moyida köp.

Tiamin (V, vitamin) — köpgina oziq-ovqat mahsulotlari tarkibiga kiradi. U asosan donning murtagi va qobiği (kepagi)da böladi. Tiamin organizmda uglevodlar almaşinuvida muhim ahamiyatga ega; ovqat uglevodlarga serob bölsa, ularni özlaştiriş uçun tiamin köproq talab qilinadi. Tiamin bölmasa, polinevrit kasalligi röy beradi. Organizmda bu vitamin bölmasa yoki yetişmasa, nerv sistemasining oğir kasalligi — beri-beri paydo böladi, şuningdek içak peristaltikasi susayadi, qabziyat, muskullar böşaşişi, jismoniy va ruhiy iş qobiliyatining pasayişi kuzatiladi.

Riboflavin (B2 vitamin)— ösiş jarayonida qatnaşadi va östiruvçi omillarga kiradi. Oqsil, yoğ va uglevodlar almaşinuvida iştirok etadi. Markaziy nerv sistemasi holatini rostlaydi, köz gavharidagi moddalar almaşinuviga ta'sir etadi, yoruğlikni seziş va rang ajratişga yordam beradi. Riboflavin organizmga oziq-ovqat b-n kiradi, ovqatda riboflavin yetişmasa oğiz burçagi, lab yoriladi (q. Lab biçilişi), soç tökiladi, konyunktivit va blefarit kuzatiladi. B2 vitamin asosan hayvon mahsulotlari — tuxum, pişloq, sut, göşt hamda galla va dukkakli ösimliklarda möl-köl.

Piridoksin (B6 vitamin)— köpgina ösimlik va hayvon mahsulotlari: açitqi, buğdoy murtagi, jigar, baliq, mol göşti va dukkakli donda böladi. U oqsil va yoğning normal hazm bölişini ta'minlab, azot almaşinuvida muhim rol öynaydi. Organizmda piridoksin yetişmasa bolalar ösmay qoladi, me'da-içak işi buziladi, kamqonlik röy beradi. Homiladorlarda stomatit, terining yalliğlanişi, qözğaluvçanlik, uyqusizlik kuzatiladi. Kişi organizmi uçun zarur miqdordagi piridoksin içak bakteriyalari ta'sirida hosil böladi.

Nikotinamid, nikotin kislota (RR vitamin) hujayralarning nafas olişida, oqsillar almaşinuvida qatnaşadi, organizmda ösimlik oqsillarining hazm bölişini tezlaştiradi, me'daning sekret va harakat faoliyatini normallaştiradi, me'da osti bezi işlab çiqaradigan sekret va şira tarkibini yaxşilab, jigar işini barqarorlaştiradi. Organizmda nikotin kislota yetişmasa pellagra kasalligi röy beradi. Nikotin kislota uy parrandasi, mol göşti, jigari, buyragida, açitqi, guruç kepagi, buğdoy murtagida köp böladi.

Folat kislota (V, vitamin) ba'zi aminokislotalar almaşinuvida va sintezida, şuningdek nuklein kislotalar sintezida qatnaşadi, kömikning qon yaratiş funksiyasini kuçaytiradi, B12 vitamin-ning yaxşi özlaştirilişiga yordam beradi. Folat kislota ösimlik va hayvon mahsulotlarida, ayniqsa, jigar, buyrak va yaşil barglarda köp. Içak mikroorganizmlari folat kislotani köp mikdorda sintezlaydi.

Siankobalamin min) — yuqori biologik faol modda. Metionin, nuklein kislotalar sintezida va qon yaratilişi jarayonida qatnaşadi. Organizmga ovqat b-n kiradi, u organizmda yetişmasa, kamqonlik paydo böladi. Siankobalamin mol jigarida ayniqsa köp. Tibbiyotda, çorvaçilik va parrandaçilikda keng qöllaniladi.

Pantotenat kislota (B5 vitamin) — ösimlik va hayvon töqimalarida köp. Nerv sistemasi hamda buyrak usti va qalqonsimon bezlar faoliyatini normallaştiradi.

Askorbin kislota (S vitamin) — moddalar almaşinuvida, biriktiruvçi töqimalarning özlaştirilişida, bu töqimalarning normal holatda tutib turilişi va tiklanişida muhim ahamiyatga ega. Organizmda S vitamin yetişmasa, toğay va suyak töqimalari tuzilişi buziladi, lavşa (singa) kasalligi röy beradi. Organizmda askorbin kislota hosil bölmaydi va töplanmaydi. S vitamin sabzavot va mevalarda böladi. Askorbin kislota turli polivitamin preparatlari tarkibiga kiradi.

Kalsiferol (D vitamin) moddalarning mineral almaşinuviga, suyak hosil bölişiga ta'sir körsatadi. U yoş bolalar skeletining jadal ösişi va suyaklanişi davrida ayniqsa zarur. Organizmda D vitamin yetişmasa raxit kasalligi paydo böladi. Tunets, treska va b. baliqlar moyi kalsiferol manbai hisoblanadi.

Tokoferol (Ye vitamin, köpayiş vitamini) muskul va jinsiy bezlar faoliyatini kuçaytiradi, içki a'zolarda yoğda eriydigan barça V., ayniqsa retinol töplanişiga yordam beradi. Ösimliklarning yaşil qismi hamda ulardan olinadigan moyda (mas., kungaboqar moyida) möl böladi.

Filloxinon (K vitamin) — qon ivişining asosiy omillaridan biri. Organizmda K vitamin yetişmaganda turli a'zolar (burun, milk, me'da-içak va b.) dan qon ketişi kuzatiladi. Filloxinon salat, karam, ismaloq, qiçitqi ötning yaşil qismida böladi. Yuqorida aytib ötilgan V.dan taşqari, organizm uçun zarur bölgan boşqa biologik faol moddalar (vitaminsimon birikmalar) ham bor. Bularga bioflavonoidlar, xolin, inozit, lipoat, orot, pangamat, paraaminbenzoat kislotalari va b. moddalar kiradi.

Meva, sabzavot va b. masalliqlar uzok, saqlanganda va notöğri pişirilganda V. kamayadi. V.dan eng beqarori askorbin kislota bölib, uni oftob, issiq va nam havo buzib qöyadi. Ovqat pişirganda V., ayniqsa askorbin kislota yaxşi saqlanişi uçun sabzavotni tez artib, yuvib. töğrab, qaynab turgan suvga soliş, qozon qopqoğini yopib qöyiş kerak. V. preparatlari dorixonalarda mavjud, ammo biologik ta'siri kuçli bölgani uçun V.ni faqat vraç maslahati b-n qabul qiliş lozim.

Ad.: Sohibov D., Vitaminlar va ularning hayot uçun ahamiyati, T., 1991.

Özuv Zokirov, Abdukarim Zikiryoyev.