Vitaminlar

Vitaminlar (lotinça «vita» — hayot) — tirik organizmning normal hayot faoliyati va moddalar almaşinuvi uçun oz miqdorda zarur bölgan, turli kimyoviy tuzilişli organik birikmalar. Inglizça Vikipediyaga köra, organizm ularni yetarli miqdorda özi hosil qila olmaydi, şu bois ular ovqat bilan olinişi kerak; yirik soğliqni saqlaş taşkilotlari 13 ta vitaminni ajratadi. Vitaminlarni Biokimyo va ovqatlaniş fiziologiyasi örganadi.12

ÖzME'ga köra, ovqatda qandaydir moddalar yetişmasligi kasallikka olib kelişi haqidagi ma'lumotlar qadimgi Xitoy kitoblarida va Gippokrat asarlarida uçraydi. Inglizça Vikipediyaga köra, qadimgi misrliklar jigar yeyiş tungi körlikka yordam berişini bilgan. 1747-yilda şotlandiyalik jarroh Jeyms Lind sitrus mevalar singa (lavşa) kasalligining oldini olişini aniqlagan. 1897-yilda Xristian Eykman oqlanmagan guruç bilan boqilgan tovuqlarda beri-beriga öxşaş kasallik rivojlanmasligini körsatgan, Frederik Xopkins esa ovqatda oqsil, uglevod va yoğdan taşqari «qöşimça omillar» borligini taxmin qilgan. Ikkalasi 1929-yilda fiziologiya va tibbiyot böyiça Nobel mukofotiga sazovor bölgan.

«Vitamin» atamasi 1912-yilda polşalik biokimyogar Kazimir Funk taklif qilgan «vitamine» («hayotiy amin») sözidan kelib çiqqan. Barça vitaminlar 1910–1948-yillar orasida kaşf etilgan. ÖzME'ga köra, 30 dan ortiq vitaminning kimyoviy tuzilişi töla örganilgan va köplari sun'iy yöl bilan olingan.

ÖzME'ga köra, vitaminlar moddalar almaşinuvini boşqaradi, fermentlar tarkibiga kirib, ularning faolligini ta'minlaydi, hujayralar ösişi va organizm rivojlanişiga yordam beradi. Ular energiya almaşinuvida (B1, B2), aminokislotalar (B6, B12) va yoğ kislotalari sintezida (pantoten kislota), körişda (A), qon ivişida (K) va kalsiyning özlaştirilişida (D) iştirok etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, B guruhi vitaminlari fermentlarning kofermentlari yoki ularning dastlabki şakllari vazifasini bajaradi, C va E vitaminlari antioksidant hisoblanadi, D vitamin esa gormonga öxşaş ta'sir körsatadi.

Dastlab vitaminlar lotin alifbosi harflari bilan belgilangan, keyinçalik kimyoviy tuzilişiga mos xalqaro nomlar qabul qilingan. Ular yoğda eriydigan (A, D, E, K) va suvda eriydigan (B guruhi va C) vitaminlarga ajratiladi. Organizmda vitaminga aylanadigan moddalar provitaminlar deyiladi: masalan, karotinlar — A provitamin, ergosterin kabi ayrim sterinlar — D provitamin. ÖzME xolin, inozit, lipoat kislota kabi vitaminsimon birikmalarni ham alohida körsatadi.

ÖzME'ga köra:

• Retinol (A) — körişda va közning yoruğlikka moslaşişida qatnaşadi; yetişmasa terining qurişi va tungi körlik kuzatiladi. Jigar, baliq moyi va yaşil barglarda (karotin şaklida) köp.
• Tiamin (B1) — uglevodlar almaşinuvi uçun zarur; yetişmasligi beri-beri kasalligiga olib keladi. Don murtagi va kepagida böladi.
• Riboflavin (B2) — oqsil, yoğ va uglevodlar almaşinuvida qatnaşadi; tuxum, sut, pişloq va göştda köp.
• Piridoksin (B6) — oqsil va azot almaşinuvida muhim; açitqi, jigar, baliq va dukkaklilarda uçraydi.
• Nikotin kislota (PP, B3) — yetişmasa pellagra rivojlanadi.
• Folat kislota (B9) va siankobalamin (B12) — qon hosil bölişida qatnaşadi; yetişmasa kamqonlik paydo böladi.
• Askorbin kislota (C) — biriktiruvçi töqima uçun zarur; yetişmasa singa rivojlanadi. Sabzavot va mevalarda böladi.
• Kalsiferol (D) — suyak hosil bölişiga ta'sir qiladi; yetişmasa bolalarda raxit paydo böladi.
• Tokoferol (E) — ösimlik moylarida köp.
• Filloxinon (K) — qon ivişi uçun zarur; karam, ismaloq va salatda böladi.

Vitamin kam bölsa gipovitaminoz, umuman bölmasa avitaminoz rivojlanadi. ÖzME'ga köra, bunga faqat ovqatdagi kamçilik emas, vitaminning içakda sörilişi va faol şaklga aylanişining buzilişi ham sabab bölişi mumkin. Ayrim vitaminlarning me'yordan ortiq qabul qilinişi gipervitaminozga olib keladi. Inglizça Vikipediyaga köra, 1930-yillardan vitamin preparatlari sanoat usulida işlab çiqarila boşlangan, ayrim mamlakatlarda un va sut kabi asosiy mahsulotlar vitaminlar bilan boyitiladi. Soğlom odamlarda qöşimça vitamin qabul qiliş yurak kasalliklari yoki saratondan himoya qilişi haqida dalillar kam. ÖzME vitamin preparatlarini faqat şifokor maslahati bilan iste'mol qilişni tavsiya etadi.

ÖzME'ga köra, meva va sabzavotlar uzoq saqlanganda yoki notöğri pişirilganda vitaminlar kamayadi. Eng beqarori askorbin kislota bölib, uni yoruğlik, issiqlik va namlik tez parçalaydi; şu sababli sabzavotni qaynab turgan suvga solib, qopqoğini yopib pişiriş tavsiya etiladi.