Oy fazalari
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 70–71-b. — ziyouz.com
Oy fazalari - Oyning Yer atrofidagi harakatlanişi davrida Quyoşga nisbatan egallaydigan vaziyatlari. Oy özidan nur çiqarmaydi, uni Quyoş nuri yoki Quyoş nurining Yerdan kaytgan qismi yoritişi mumkin, şu tufayli Oyning fazoda Quyoşga va Yerga nisbatan qanday holatda turişiga köra, u yerdan qaraganda turli şakdda körinadi. Har oyda Oy taxm. Yer b-n Quyoş orasidan ötadi va Yerga özining qoronği tomoni b-n turadi. Bunga astronomikyangi oy deyiladi. 1—2 kun (sutka) dan söng Quyoş botgaç, osmonning ğarbiy qismida Oy ingiçka öroq şaklida körinadi, bu xalq tilida hilol yoxud yangioy (fan tilida — vizual yangioy) deyiladi. Bunda Oyning qolgan qismini Yer özining kunduzgi yarim şaridan qaytgan Quyoş nurlari b-n xira kulrang ravişda yoritib turadi. 7 kundan keyin Yerdan Oyga va Quyoşga tomon yönalişlari orasidagi burçak 90° ga teng böladi, bunda u yarim «kulça» şaklida körinib, Oyning bu fazasi birinçi çorak deyiladi. Taxm. 14—15 kunlik Oy Quyoşga qarama-qarşi turib, uning Quyoş b-n yoritilgan yarim sferasi tölali-giça Yerga karaydi. Oyning bu fazasi tölinoy deb ataladi. Bunda Oyni töla yoruğ doyra şaklida kuriş mumkin. Keyingi kunlarda Oyning ğarbiy tomoni «yemirila borib», 22-sutkada faqat qabariq tomoni şarqqa qaragan yarim doyra şaklida körinadi. Buni Oyning oxirgi çorak fazasi deyiladi. 29,5 sutkadan söng Oy yana astronomik yangioy fazasida böladi. Ikki ketma-ket kelgan yangioy orasida ötgan vaqt Oyning sinodik davri deyilib, u 29,53059 sutkaga teng. Sinodik oy siderik oyga Karaganda bir oz ortiqroq, çunki şu davr orasida Yer öz orbitasining qismini utadi. Agar Quyoş Oy orbitasi tugunlarining bi-rontasi yaqinida (undan 16,5° dan kiçik yey masofada) bulganda yangioy ku-zatilsa, albatta Quyoş tutiladi. Bu hodisa tulin oy paytiga töğri kelsa, unda Oy tutilişi mumkin (q. Oy tutilişi, Kuyoş tutilişi). Oy fazalarining davriy özgarişi oy kalendarlarining yaratilişi uçun asos bölgan (q. Kalendar).
Mamatmusa Mamadazimov.
Q.: Kalendar, Kalendar, Oy tutilişi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ОЙ ФАЗАЛАРИ - Ойнинг Ер атрофидаги ҳаракатланиши даврида Қуёшга нисбатан эгаллайдиган вазиятлари. Ой ўзидан нур чиқармайди, уни Қуёш нури ёки Қуёш нурининг Ердан кайтган қисми ёритиши мумкин, шу туфайли Ойнинг фазода Қуёшга ва Ерга нисбатан қандай ҳолатда туришига кўра, у ердан қараганда турли шакдда кўринади. Ҳар ойда Ой тахм. Ер б-н Қуёш орасидан ўтади ва Ерга ўзининг қоронғи томони б-н туради. Бунга астрономикянги ой дейилади. 1—2 кун (сутка) дан сўнг Қуёш ботгач, осмоннинг ғарбий қисмида Ой ингичка ўроқ шаклида кўринади, бу халқ тилида ҳилол ёхуд янгиой (фан тилида — визуал янгиой) дейилади. Бунда Ойнинг қолган қисмини Ер ўзининг кундузги ярим шаридан қайтган Қуёш нурлари б-н хира кулранг равишда ёритиб туради. 7 кундан кейин Ердан Ойга ва Қуёшга томон йўналишлари орасидаги бурчак 90° га тенг бўлади, бунда у ярим «кулча» шаклида кўриниб, Ойнинг бу фазаси биринчи чорак дейилади. Тахм. 14—15 кунлик Ой Қуёшга қарама-қарши туриб, унинг Қуёш б-н ёритилган ярим сфераси тўлали-гича Ерга карайди. Ойнинг бу фазаси тўлиной деб аталади. Бунда Ойни тўла ёруғ дойра шаклида куриш мумкин. Кейинги кунларда Ойнинг ғарбий томони «емирила бориб», 22-суткада фақат қабариқ томони шарққа қараган ярим дойра шаклида кўринади. Буни Ойнинг охирги чорак фазаси дейилади. 29,5 суткадан сўнг Ой яна астрономик янгиой фазасида бўлади. Икки кетма-кет келган янгиой орасида ўтган вақт Ойнинг синодик даври дейилиб, у 29,53059 суткага тенг. Синодик ой сидерик ойга Караганда бир оз ортиқроқ, чунки шу давр орасида Ер ўз орбитасининг қисмини утади. Агар Қуёш Ой орбитаси тугунларининг би-ронтаси яқинида (ундан 16,5° дан кичик ей масофада) булганда янгиой ку-затилса, албатта Қуёш тутилади. Бу ҳодиса тулин ой пайтига тўғри келса, унда Ой тутилиши мумкин (қ. Ой тутилиши, Куёш тутилиши). Ой фазаларининг даврий ўзгариши ой календарларининг яратилиши учун асос бўлган (қ. Календарь).
Маматмуса Мамадазимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.