Paleomagnetizm
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 27–28-b. — ziyouz.com
Paleomagnetizm (paleo ... va magnetizm) — toğ jinslari özining şakllaniş davrida Yer magnit maydoni ta'sirida magnitlaniş xususiyati va bu magnitlaniş (qoldiq magnitlaniş) ning keyingi davrlarda saqlanişi. Magnitlanişning kölami va yönalişi yer yuzasining mazkur nuqtasida jinsning hosil bölgan vaqtidagi, ya'ni million yillar avvalgi magnit maydoniga muvofiq böladi. P. tog jinslarida saqlanib qolgan magnitlanganlikni tadqiq etiş orqali geomagnit maydoni (q. Yer magnetizmi) tadrijini örganişga imkon beradi. Har bir jinsda ma'lum mikdorda ferro- yoki ferromagnit minerallar (magnetit, titanomagnetit, gematit, ilmenit, maggemit, pirotin va b.) donaçalari böladi. Toğ jinslari şakllaniş şaroitiga qarab intensivlik va barqarorlik (magnitsizlantiruvçi ta'sirlarga çidamliligi) jihatdan turliça magnitlanadi. P. uçun geomagnit maydonida Kyuri nuqtasivyan yuqori t-rada toğ jinslari sovitilayotganda hosil böladigan qoldiq termomagnitlaniş (TRM) ahamiyatlidir. TRM, asosan, lava, intruziyalar soviyotganda vujudga kelib, otqindi jinslarga xosdir. Kimyoviy magnitlaniş (CRM) magnit maydonda ferromagnit zarralarining köpayişidan hosil böladi. Yopişqoq qoldiq (VRM) magnitlaniş jinsga magnit maydonining uzoq vaqt ta'siri natijasida (termoaktivatsion va diffuzion jara-yonlar hisobiga) yuzaga keladi. Oriyentatsion qoldiq magnitlaniş (DRM) çökindi jinslarda hosil böladi. Bunda TRM va CRM ga ega bölgan yuvilgan kristall jinslarning magnitlangan donaçalari suv havzalari va daryolar tubida çökib, magnit maydonida kompas strelkasi kabi oriyentirlanadi. Keyin zarraçalar çökin-di qotayotganda unga sementlanib yopişadi va özining oriyentatsiyasini saqlab qoladi, bu jinsning qoldiq mag-nitlanişini belgilaydi. Çökindi jinslarda CRM şakllaniş davrida, şuningdek, keyinroq hosil bölişi mumkin. Otqindi jinslarda esa CRM hamma vaqt ikkilamçidir, ya'ni key-inçalik vujudga keladi. VRM xdmişa ikkilamçi, binobarin u aniqyoşga ega emas. Şunday qilib, TRM va DRM jinsning şakllaniş jarayoni b-n boğliq. Agar jinsning yoşi ma'lum bölsa (q. Geoxronologiya), magnitlaniş vujudga kelgan vaqt ham aniq böladi — bu geomagnit maydonining vaqt içida özgarişiga imkon beradi. Toğ jinslarining birlamçi magnitlanganligini örganib Yer magnit maydoni tarixini, ya'ni magnit qutblarining siljib yurişini kuzatiş mumkin.
Muntazam paleomagnit tadqiqotlar turli mamlakatlarda 20-a.ning 50-y.laridan olib borilmoqda. Tadqiqotlar natijasida keyingi 600 mln. yilda geomagnit maydonining kuçlanişi deyarli özgarmagan.
Q.: Geoxronologiya, Yer magnetizmi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ПАЛЕОМАГНЕТИЗМ (палео ... ва магнетизм) — тоғ жинслари ўзининг шаклланиш даврида Ер магнит майдони таъсирида магнитланиш хусусияти ва бу магнитланиш (қолдиқ магнитланиш) нинг кейинги даврларда сақланиши. Магнитланишнинг кўлами ва йўналиши ер юзасининг мазкур нуқтасида жинснинг ҳосил бўлган вақтидаги, яъни миллион йиллар аввалги магнит майдонига мувофиқ бўлади. П. тог жинсларида сақланиб қолган магнитланганликни тадқиқ этиш орқали геомагнит майдони (қ. Ер магнетизми) тадрижини ўрганишга имкон беради. Ҳар бир жинсда маълум микдорда ферро- ёки ферромагнит минераллар (магнетит, титаномагнетит, гематит, ильменит, маггемит, пиротин ва б.) доначалари бўлади. Тоғ жинслари шаклланиш шароитига қараб интенсивлик ва барқарорлик (магнитсизлантирувчи таъсирларга чидамлилиги) жиҳатдан турлича магнитланади. П. учун геомагнит майдонида Кюри нуқтасивян юқори т-рада тоғ жинслари совитилаётганда ҳосил бўладиган қолдиқ термомагнитланиш (TRM) аҳамиятлидир. TRM, асосан, лава, интрузиялар совиётганда вужудга келиб, отқинди жинсларга хосдир. Кимёвий магнитланиш (CRM) магнит майдонда ферромагнит зарраларининг кўпайишидан ҳосил бўлади. Ёпишқоқ қолдиқ (VRM) магнитланиш жинсга магнит майдонининг узоқ вақт таъсири натижасида (термоактивацион ва диффузион жара-ёнлар ҳисобига) юзага келади. Ориентацион қолдиқ магнитланиш (DRM) чўкинди жинсларда ҳосил бўлади. Бунда TRM ва CRM га эга бўлган ювилган кристалл жинсларнинг магнитланган доначалари сув ҳавзалари ва дарёлар тубида чўкиб, магнит майдонида компас стрелкаси каби ориентирланади. Кейин заррачалар чўкин-ди қотаётганда унга цементланиб ёпишади ва ўзининг ориентациясини сақлаб қолади, бу жинснинг қолдиқ маг-нитланишини белгилайди. Чўкинди жинсларда CRM шаклланиш даврида, шунингдек, кейинроқ ҳосил бўлиши мумкин. Отқинди жинсларда эса CRM ҳамма вақт иккиламчидир, яъни кей-инчалик вужудга келади. VRM хдмиша иккиламчи, бинобарин у аниқёшга эга эмас. Шундай қилиб, TRM ва DRM жинснинг шаклланиш жараёни б-н боғлиқ. Агар жинснинг ёши маълум бўлса (қ. Геохронология), магнитланиш вужудга келган вақт ҳам аниқ бўлади — бу геомагнит майдонининг вақт ичида ўзгаришига имкон беради. Тоғ жинсларининг бирламчи магнитланганлигини ўрганиб Ер магнит майдони тарихини, яъни магнит қутбларининг силжиб юришини кузатиш мумкин.
Мунтазам палеомагнит тадқиқотлар турли мамлакатларда 20-а.нинг 50-й.ларидан олиб борилмоқда. Тадқиқотлар натижасида кейинги 600 млн. йилда геомагнит майдонининг кучланиши деярли ўзгармаган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.