Paleomagnetizm

Paleomagnetizm (yunonça «palaios» — qadimgi va «magnetizm» sözlaridan) — toğ jinslarining hosil böliş paytida Yer magnit maydoni ta'sirida magnitlaniş xossasi va bu magnitlanişning keyingi geologik davrlar mobaynida saqlanib qolişi; şuningdek, şu hodisa asosida Yer magnit maydonining ötmişini örganadigan geofizika yönalişi. Rusça Vikipediya paleomagnetizmni ötgan geologik davrlardagi Yer magnetizmini tadqiq qiluvçi geofizika sohasi deb ta'riflaydi.12

ÖzME'ga köra, toğ jinsida saqlangan magnitlanişning kuçi va yönalişi uning aynan şu joyda vujudga kelgan paytdagi, ya'ni millionlab yillar ilgarigi magnit maydoniga mos keladi. Bunday «qoldiq» magnitlanişni ölçab, olimlar geomagnit maydonining vaqt öçida qanday özgarganini tiklaydi. Jinslardagi magnitlanişni ferromagnit va ferrimagnit minerallar — magnetit, titanomagnetit, gematit, ilmenit, maggemit, pirrotin va boşqalarning mayda donaçalari taşiydi. Jinsning qay darajada kuçli va barqaror magnitlanişi uning hosil böliş şaroitiga boğliq.

ÖzME bir neça turdagi qoldiq magnitlanişni ajratadi:

• Termoqoldiq magnitlaniş (TRM) — erigan jins Kyuri nuqtasidan yuqori haroratdan sovib borayotganda paydo böladi. U lava oqimlari va intruziyalar qotganda vujudga kelib, otqindi jinslarga xos. Inglizça Vikipediyaga köra, bunday magnitlaniş kuydirilgan sopol, xumdon va öçoqlarda ham saqlanadi va arxeomagnit usulda yoş aniqlaşga asos böladi.
• Kimyoviy magnitlaniş (CRM) — magnit maydonida ferromagnit zarralar yangidan hosil bölib, köpayganda yuzaga keladi. Çökindi jinslarda u jins paydo bölayotganda ham, keyinroq ham şakllanişi mumkin; otqindi jinslarda esa doimo ikkilamçi.
• Yopişqoq qoldiq magnitlaniş (VRM) — jinsga magnit maydoni uzoq vaqt ta'sir etişi natijasida asta-sekin yiğiladi; u ham ikkilamçi bölgani uçun aniq yoşga ega emas.
• Oriyentatsion (çökindi) magnitlaniş (DRM) — yuvilib ketgan jinslarning magnitlangan donaçalari suv tubiga çökayotganda kompas strelkasi kabi maydon böylab joylaşib, çökindi qotgaç şu holatda qotib qoladi.

Demak, jinsning hosil böliş jarayoni bilan bevosita TRM va DRM boğliq. Agar jinsning yoşi geoxronologik usullar bilan aniqlangan bölsa, undagi magnitlaniş qaçon paydo bölgani ham ma'lum böladi.

Birlamçi magnitlanişni örganiş Yer magnit maydoni tarixini, jumladan magnit qutblarining siljişini kuzatiş imkonini beradi. Rusça Vikipediyaga köra, paleomagnit tadqiqotlar Yer magnit maydonining qutbliligi vaqti-vaqti bilan teskarisiga almaşib turişini — geomagnit inversiyalarni aniqlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, jinslar ketma-ketligida qayd etilgan inversiyalar tarixi magnitostratigrafiya deb ataluvçi yoş aniqlaş usuliga asos bölgan.

Inglizça Vikipediya paleomagnit dalillar materiklar siljişi ğoyasini qayta jonlantirib, zamonaviy plitalar tektonikasi nazariyasiga aylanişida hal qiluvçi rol öynaganini ta'kidlaydi. Alfred Vegener 1915-yilda materiklar bir vaqtlar yaxlit bölgan, degan farazni ilgari surgan bölsa-da, uni isbotlaşga dalil yetişmagan. Keyinroq Kit Rankorn va Edvard Irving Yevropa va Şimoliy Amerika uçun qutblarning körinma siljiş yöllarini tuzib, materiklar siljişining ilk aniq geofizik dalilini taqdim etgan; 1963-yilda esa okean tubidagi magnit anomaliyalar okean tubining kengayişini tasdiqlagan.

Inglizça Vikipediyaga köra, kompas strelkasining kuçli magnitlangan qoyalar yaqinida oğişi 18-asrdayoq sezilgan. 20-asr boşida ayrim jinslar hozirgi maydonga teskari yönalişda magnitlangani aniqlangan, 1920-yillar oxirida yapon geofizigi Motonori Matuyama Yer maydoni törtlamçi davr örtalarida almaşganini körsatgan. 1956-yilda ingliz fizigi Patrik Bleket yaratgan sezgir astatik magnitometr soha uçun asosiy asbobga aylangan. ÖzME'ga köra, muntazam paleomagnit tadqiqotlar turli mamlakatlarda 20-asrning 50-yillaridan boşlab olib borilmoqda; ularning natijalariga köra, oxirgi 600 million yil davomida geomagnit maydonining kuçlanişi deyarli özgarmagan.