Qöqon xonligi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 470–474-b. — ziyouz.com
Qöqon xonligi - özbek xonliklaridan biri (18—19-a.lar). Poytaxti — Qöqon. Minglar uruğidan bölgan Şohruxbiy 1709 y.da asos solgan. Bu davlat tarkibiga dastlab Qöqon, namangan. Marğilon, Konibodom, isfara va ularning atrofidagi qişloqlar kirgan. Abdurahimbiy davrida Buxoro xonligiga harbiy yuriş qilinib Samarqand egallanadi (1732). Abdulkarimbiy davrida 1746 y. qalmoqlar Farğona vodiysiga hujum qilib, Öş, Andijon, Marğilon ş.larini egallab, Qöqonni qamal qilgan. Qöqonliklar yordamga kelgan Öratepa hokimi Fozilbiy qöşinlari bilan birgalikda ularni Farğona vodiysidan quvib çiqarişgan. Norbötabiy davrida Çust va Namangan beklarining mustaqillik uçun kötargan ğalayonlari bostirilgan. Mamlakatda suğoriş inşootlari barpo qilinadi, savdo va hunarmandçilik, q.x. birmunça rivoj topadi va nisbatan arzonçilik böladi.
Norbötabiyning öğli Olimbek hukmronligi davrida Qöqonning siyosiy mavqei yanada kuçaygan, harbiy islo-hot ötkazilgan, Ohangaron vohasi, Toşkent, Çimkent va Sayram tobe etilgan, taşqi savdoga ham e'tibor kuçaytirilgan. 1805 y. davlat rasman Q.x. deb e'lon qilinib, Olimbek «xon» unvonini olgan. Olimxonning markazlaşgan kuçli davlat tuziş borasida qilayotgan harakatlari ayrim mansabparast zodagonlar guruhida norozilik kayfiyatlarini vujudga keltiradi. Natijada ular Olimxonning safardaligidan foydalanib 1810 y. Qöqonda «Olimxon Toşkentda öldi», degan miş-miş tarqatişadi va uning ukasi Umarbekka toj kiygizadilar. Olimxon bundan xabar topib, Qöqonga yöl oladi, biroq u Oltiquş mavzeida otib öldirilgan.
Umarxon davrida xonlik hokimiyatini mustahkamlaş va kengaytiriş çoralari körilgan. 1815 y. Buxoro xonligiga qaraşli Turkiston, 1817 y. esa Öratepa bosib olingan. Sirdaryo böyida bir qança harbiy istehkomlar barpo etilgan; suğoriş inşootlarini kengaytiriş, kanallar qaziş, masjid va madrasalar qurişga e'tibor berilgan. Xususan, Qöqon, Toşkent, Turkiston, Çimkent, Sayram, avliyoota (hoz. Jambul)da masjid va madrasalar qurilgan. Mozorlar tartibga solingan. Umarxon hukmronligi davrida Q.x.da fan, adabiyot, san'at nisbatan yuksalgan. Bunda uning sevimli xotini — maşhur özbek şoirasi Nodirabetimning xizmati katta bölgan. Umarxonning özi ham «Amiriy» taxallusi bilan özbek va tojik tillarida ğazallar yozgan. Umarxon vafotidan söng uning 12 yoşli öğli Muhammad Alixon taxtga ötirgan. Xon yoş bölganligi uçun davlatni dastlabki davrda onasi Nodi-rabegim boşqargan. Nodirabegim madaniyat va san'atni rivojlantirişga intilgan.
1826 y. Şarqiy Turkistonda xitoylarga qarşi boş kötargan musulmon aholiga yordam beriş uçun qöşin tor-tib borilgan. Natijada Xitoy huku-mati Şarqiy Turkistonning 6 ta şahri (Oqsuv, Qaşqar, Yorkend, Xötan va b.) dan soliq oliş huquqini Q.x.ga berişga majbur bölgan.
Muhammad Alixon xonlik hududini kengaytirişga intilib, Jan. Olay toğ etagidagi Qorategin, Dar-voz, Şuğnon, Röşon, Vohon bekliklarini böysundirgan. Bu davrda xonlikda suğoriş işlari ança yölga qöyilgan. Toşkent yaqinida Xonariq kanali qazilgan. Taşqi iqtisodiy-savdo aloqalari ham ança yaxşilangan. Buxoro amiri Nasrullo (q. Nasrullaxon) bilan yuz bergan uruşda (1840 y.) Muhammad Alixon yengilib, Xöjandni amir Nasrulloga topşirişga va özini uning noibi deb tan olişga majbur bölgan. Ammo Buxoro — Qöqon munosabatlari bundan keyin ham kes-kinlaşgan. Natijada 1841 y. noyab. oyida Muhammad Alixon öz ukasi Sulton Mahmud foydasiga taxtdan voz keçgan. Bu voqeadan xabar topgan amir Nasrullo Qöqonga bostirib kelib, uni talon-toroj qiladi. U şu qirğin-barot davomida Muhammad Alini, uning ukasi Sulton Mahmudxonni, onasi Nodirabegimni va b. yuqori man-sabdorlarni qatl ettiradi. Amir farmoni bilan Q.x. Buxoro noibi tomo-nidan boşqarila boşlangan. Amir noibi Q.x. aholisiga oğir soliqlar yuklaydi. Natijada 1842 y. yozida qöqonliklar qözğolon kötaradi, amir Nasrulloga sodiq kişilarning köpçiligini öldiradilar va Norbötabiyning ukasi Hojibekning ögli Şeralini xon qilib kötarişadi. Buni eşitgan Buxoro amiri Qöqonga qöşin tortib öz hukmronligini qayta örnatiş uçun uni qamal qiladi. Biroq qamalning qirqinçi kuni Xiva xoni Olloqulixonning Buxoro hududiga qilgan hujumi haqidagi xabarni eşitib, orqaga qaytişga maj-bur bölgan. Natijada qöldan ketgan köpgina hududlar (Xöjand, Toşkent) yana Q.x. ixtiyorida qoladi.
Şeralixonnint (1842—45) taxtga ötirişida kömakçi va xayrixoh bölgan qipçoqlardan Musulmonqul mingboşi qilib tayinlangan. Musulmonqul, asosan, harbiy işlar bilan şuğullangan va xon qöşinlarining tarkibini köproq qipçoq yigitlari bilan töldirgan. Musulmonqul öz mavqeidan foydalanib, Şeralixonga öz ta'sirini ötkazişga intilgan. Ammo xon bunga yöl qöymaslikka intiladi. Musulmonqul xondan norozi bölib, boşqalarning qöli bilan suiqasd uyuştirişga harakat qilgan. 1845 y. Öşda xonning soliq siyosatiga qarşi qözğo-lon boşlanadi. Musulmonqul qözğo-lonni bostirişga ketganida, uning şeriklari Olimxonning öğli murodbekni Qöqonga taklif qilib taxtga ötqazganlar. Şeralixon öldirilgan. Taxtni saqlab qoliş uçun Murodxon özini Buxoro amirining noibi deb tan olişga majbur bölgan. Musulmon-qulni mingboşi lavozimida qolganligi haqida farmon çiqaradi va uning Qöqonga qaytişini talab qiladi. Musulmonqul esa Öşdan Namanganga kelib qizini Şeralixonning öğli Xudoyorga turmuşga beradi va u bilan Qöqonga kelib, Murodxonni öldi-rib, yo'ş Xudoyorni xon deb e'lon qiladi (q. Xudoyorxon). Musulmonqul xonning yoşligidan foydalanib xonlikni deyarli mustaqil ravişda özi boşqaradi, katta lavozimlar qipçoqlarga ulaşib beriladi. Natijada Musulmon-qulga qarşi xonlik hududida norozilik harakati kuçaydi va u mingboşilikdan böşatiladi. Musulmonqul öz mavqeini tiklamoqçi bölib, ruslar bilan aloqa örnatişga intiladi va ruslarning vakili V.V.Velyaminov-Zernov bilan 1853 y. bahorida maxfiy uçraşadi. Musulmonqulning rus qömondoni vakili bilan uçraşgani va hokimiyatni öz qöliga olmoqçi bölganligidan xabar topgan özbek va qirğiz zodagonlari (Muhammad Niyoz Quşbegi, muhammad Rajab Qörboşi, Muhammad Yoqubbek quşbegi va b.) qipçoqlardan qutuliş yölini axtarib Xudoyorxonni özlari tarafga oğdirib, 1853 y. qipçoqlar qirğinini boşlab yuborişgan. Musulmonqul asirga olinib, qatl qilingan.
Biroq Q.x.da özaro taxt uçun kuraşlar tinçimagan, yuqoridagi harbiy amaldorlar Xudoyorxonga qarşi fitna tayyorlaganlar, biroq u muvaffaqiyatsiz çiqqan (q. Yoqubbek). Qisqa vaqt içida xonlar bir neça marta almaşgan (1852—62 y.larda Şeralixonning öğli Mallaxon, 1862—63 y.da Şohmu-rodxon, 1863 y. may-iyunda yana xudoyorxon, 1863 y. iyul — 1865 y.larda Mallaxonning öğli Sulton Sayidxon xon bölgan).
1865 y. Qöqonda qipçoq va qirğizlar Xudoyqulbekni tantanavor ravişda xon deb e'lon qiladilar. U atigi 14 kungina xonlik qiladi, söngra barça xazinani va qimmatbaho narsalarni olib, Qaşqarga qoçib ketgan. Xudoyorxon heç qanday qarşiliksiz Qöqon taxtini qayta egallagan (1865— 75). Bunday beqaror içki vaziyatdan foydalangan Rossiya Q.x.ga qarşi istiloçilik harakatlarini boşlab yuborgan. Natijada 1853—65 y.lar davomida Oqmaçit, Töqmoq, Pişpak, Avliyoota, Turkiston, Çimkent, Toşkentni va ularning atrof hududlarini bosib oladi. 1867 y. 14 iyulda imperator Aleksandr II Turkiston harbiy okrugini ta'sis etdi va Örta Osiyoda bosib olingan va saltanat tarkibiga kiritilgan hududlar hisobidan turkiston general-gubernatorligini taşkil qildi. Çorizm bosqini tufayli Q.x. çegaralari ança qisqarib ketdi. Xazinaga tuşadigan daromadlar keskin kamaydi. Xon xazinani töldiriş uçun yangidan qöşimça soliqlar joriy etdi. Xalq bundan norozi bölib 1871 y. Söxda ğalayon köta-radi. Bu ğalayon qurolli qözğolonga aylanib ketdi. Örta Osiyo tarixida eng uzoq davom etgan «Pölatxon» qözğoloni bölib ötadi. Rus qöşinlari qözğo-lonçilarni yengdilar va Pölatxon asirga olindi. U 1876 y. 1 mart oyida Marğilon ş.da dorga osiladi. Çor qöşinlari Q.x.ni bosib olib, xonlikni rasman bekor qiladilar va örniga Farğona viloyatini ta'sis eta-dilar.
Q.x.da quyidagi mansablar mavjud bölgan: mingboşi, otaliq, şayxulislom, qozi-kalon, quşbegi, mehtar, parvonaçi, naqib, dodxoh, eşik oğasi, inoq, şiğovul, töqsoba, miroxur, qora-vulbegi va b.
Q.x.da mavjud bölgan harbiy unvonlar quyidagiça bölgan: mingboşi — odatda, u vazirlik vazifasini birga olib borgan. Keyin ponsadboşi, yuzboşi, ellikboşi, önboşi, zambarakçi va b. Bulardan taşqari, boşqa harbiy mansablar ham bölgan. Qöqonda yaşagan sarboz va töpçilar faqat alohida vazifadagi noib, dodxohning doimiy tasarrufida bölganlar. Uruş davrida noib, dodxoh öz qismiga hara-katdagi qöşinning hamma sarbozlarini qabul qilgan, unga vaqtinçalik boşçilik qilişni maxsus tayinlangan amiri laşkar (boş qömondon)ga topşirardi.
19-a.ning 1-yarmida Q.x. tarkibiga quyidagi hududlar kirardi: Sirdaryoning söl sohili bilan Qorategin oraligidagi Qöqon viloyati; Sirdaryoning öng sohilidan to Olatovgaça bölgan Namangan viloyati; Xöjand şahri; Xöjand bilan Toşkent orali-ğidagi Öratepa viloyati. Xonlikning eng şim. viloyati Turkiston, Betpaq-dala sahrolariga borib taqalardi. Bundan taşqari, xonlik tarkibiga Olay hududi, Balxaş köli bilan Sirdaryoning yuqori oqimi oraliğidagi yerlar kirardi. Billurtoğning ğarbiy tomonidagi Qorategin, Darboz, Kölob, Şuğnon singari bir qator toğli tumanlar ham Q.x.ga tegişli edi. Bu yerlarni qöqonliklar 19-a.ning 30-y.larida böysundirişgan bölsa-da, ular tez-tez qöldan-qölga, köproq Buxoro amiri ixtiyoriga ötib turardi.
Q.x. aholisining soni 3 mln.ga yaqin edi. Çorizm qöşinlari uning şim.- ğarbiy viloyatlarini bosib olgaç, xonlik hududi ança qisqarib, asosan, Farğona vodiysi bilan çeklanadi va aholi soni taxm. 2 mln.ga tuşib qoladi.
Q.x.ning aholisi, asosan, özbeklar, tojiklar, qirğizlar, qozoqlar, uyğurlar, qoraqalpoqlardan iborat edi. Q.x.da ham yerga egalik qiliş va undan foydalaniş turli xil bölgan. Xonlikka qaraşli bölgan yerlar am-lok yerlar, vaqf yerlari, mulki xi-roj va mulki uşriyaga taqsimlangan. Dehqonlar örtasida yakka dehqon xöjaligi ham rivojlangan. Öz yerlaridan ajralgan kambağal dehqonlarning köpçiligi yirik yer egalari qölida çorakorlik qilganlar. Yerning bahosi uning unumdorligi va qançalik suv bilan ta'minlanganligiga qarab belgilangan. Xonlar suğoriş tarmoqlari katta daromad manbai bölganligi sababli ma'lum darajada ularni saqlaşga, suğoriş inşootlarini yanada kengaytirişga yaxşi e'ti-bor berişgan. Q.x.da köplab paxta va poliz ekinlari yetiştirilgan, boğ-dorçilik hamda pillaçilik taraqqiy etgan. Hunarmand-kosibçilik mazmunan boy va serqirra bölgan. Bular: misgarlik, zargarlik, öymakorlik, harbiy qurol i.ç., sopol va közagarlik, qoğozgarlik, badiiy töqimaçilik, döppiçilik, kaştaçilik, köpriksozlik, temirçilik va ş.k.
Bulardan taşqari, xonlikda yer osti boyligi ham ma'lum darajada qazib olingan. Ammo ularni i.ç. sodda va kam ediki, ular ehtiyojni qondira olmasdi. Mas, xonlikda işlab çiqarilgan metall Rossiyadan olib kelingan metalldan qimmatga tuşardi. Q.x.da işlab çiqilgan mahsulotlar esa çet ellarga ham olib çiqilar edi va ularga talab ham bor edi. Şuning uçun bu soha ma'lum darajada rivojlana borgan.
Savdo-sotiq Q.x. hayotida katta va muhim örin egallagan. U içki va taşqi savdoga bölingan. Osiyo xonliklarida içki savdo, asosan, qad. davrdan beri özaro köçmançi çorvador, ötroq dehqonlar va şahar-qişloq hunarmandlari mahsulotlariga asoslangan edi. Aholi özining ehtiyojlarini asosan öz xonligidagi mahsulotlar bilan qondirişgan.
Q.x.ning iqtisodiy hayotida Buxo-ro, Xiva, Qaşqar, Hindiston, Afğoniston, Eron va ayniqsa, Rossiya bilan bölgan taşqi savdo katta örinni egallagan. Rossiya bilan olib borilgan savdo munosabatlari Q.x. qişloq xöjaligi ayrim tarmoqlarining rivojlanişiga olib keldi va rus madaniyatining ba'zi jihatlari aholi turmuş tarziga kira boşladi. Q.x. Rossiyaning xom aşyo bazasiga va taşqi savdo bozoriga aylana bordi. Rossiya sanoati tovarlarining olib kelinişi mahalliy sanoat korxonalarini va ayrim hunarmandlarning inqirozga uçra-şiga sabab böldi.
Qöqon, Marğilon va Namangan ş.larida ip va ipak matolar (atlas, şoyi, beqasam, adras, çit, böz va b.) töqilgan. Şuningdek, boşqa hunarmandçilik tarmoqlarida- xöjalik asboblari, dehqonçilik uçun kerakli uskunalar, qurol-yaroqlar, zargarlik buyumlari, qoğoz va b. nar-salar işlab çiqarilgan. Yer osti boyliklaridan neft, oltin, kumuş, mis, rux, temir, qörğoşin va b. ham ma'lum miqdorda qazib olingan. Xonlikda paxta va poliz ekinlari yetiştirilgan, boğdorçilik va pillaçilik ham taraqqiy etgan.
Q.x.dan çet davlatlarga quritilgan mevalar, jun, teri, ipak, gilam, paxta va ipak matolar çiqarilgan. taşqi mamlakatlardan esa turli metall rudalari, metall buyumlar, qand va b. mahsulotlar keltirilgan.
Madaniyati. Q.x.ning 18—19-a.lar 1-yarmida keçgan madaniy hayotida ham sezilarli ijobiy özgarişlar va siljişlar yuz berib borganligi ayondir. 19-a.da Q.x.da tarixnavislik sezilarli ravişda ösib borgan. Oldinlari yozilgan bir neça tarixiy asarlar fors va arab tillaridan özbek tiliga tarjima qilindi va yangi kitoblar yozildi. Bu yangi asarlarning öziga xos xususiyatlari ham bor edi — ularning ayrimlari şe'riy yoki qisman şe'riy yölda yozildi. Bu esa qöqonlik tarixçilarning adabiyotni yaxşi bilibgina qolmay, özlari ham şe'riyatda qalam tebratganliklarini körsatadi. Mas, «Tarixi jahonnamoyi» (Junayd Mullo Avazmuham-mad Mullo Rözi Muhammad söfi öğli), «Şohnoma» (Abdulkarim Fazliy Namangoniy), «Şohnomayi Umarxoniy» (Mirzo Qalandar Muş-rif Isfaragiy, u Fazliy Naman-goniyning «Zafarnoma» asarini nasriy qilib yozgan). «Muntaxab attavorix» (Xöja Muhammad Hakimxon-töra bin Sayid Ma'sumxon), «Tarixi Şohruxiy» («Tarixi say-yidi Xudoyorxon», Mullo Niyoz muhammad Xöqandiy Niyoziy bin Mul-lo bin Aşur Muhammad Xöqandiy), «Tarixi jadidai Toşkand (Muham-mad Solihxöja ibn Qorixöja), «Şohnoma» (Mahzun Ziyovuddin Xöqandiy), «Jangnomai Xudoyorxon» (Şavqiy Namangoniy) va b.
19-a. boşlarida şakllangan Qöqon adabiy muhiti ham xonlikning madaniy hayotida katta örin tutgan. Qöqon hukmdorlarining qator namo-yandalari temuriylar an'anasini davom ettirib, özlari ham ilm-ma'ri-fat bilan şuğullanib, bu sohani rav-naq topdirişga katta sa'y-harakat qilganlar. Ayniqsa, bunda Qöqon xonlaridan Umarxon (1810—22) va muhammad Alixon (1822—41) davrlari yaqqol ajralib turadi.
Xususan, Akmal (Maxmurning otasi), Amiriy (Qöqon xoni Umarxon), Boqixontöra, Muhammad Şarif, Gul-xaniy, Maxmur (Mahmud), Muntazir, Nizomiy Xöqandiy (asl nomi Nizomiddin Muhammadaminxöja öğli), Nodir, Nozil Muhammad Avaz, Avazmuham-mad Yormuhammad öğli Pisandiy, Fazliy Namangoniy, Ğoziy singari şoirlar xalq içida maşhur edilar.
Qöqon adabiy muhitining yana bir muhim xarakterli jihati şundaki, bu davrda özbek va fors-tojik tilida bab-baravar qalam tebratgan bir qator taniqli va maşhur özbek şoiralari iste'dodi keng rivoj topdi. Mas, Dilşod otin, Zebuniso, Zinnat, Moh-zoda Begim, Mahzuna, Muştariy, Nodira, Nozuk Xonim, Uvaysiylarning ijodi ayriça ahamiyatga molik-dir.
Qöqon adabiy muhitining samarali ta'siri ölaroq bu yurtdan keyinçalik Muqimiy, Furqat, Zavqiy va b. yetuk badiiy söz san'atkorlari yetişib çiqdilar va öz xalqining erki, hurligi va ozodligi uçun xizmat qildilar.
Umuman olganda, 19-a.ning örtalariga kelib, Örta Osiyo xonliklarida adabiyot va tarixşunoslik bilan bir qatorda mat., tibbiyot, geogr., astro-nomiyaga oid hamda diniy asarlar yara-tildi. Bu xonliklarda miniatyura va xattotlik san'ati ham öz örniga ega. Bu davrning madaniy hayotida dorbozlik, askiya, qöğirçoq teatri, masxa-rabozlik, ayniqsa, bastakorlik bir-munça rivojlandi.
Q.x.ning barça bekliklarida madrasa, maktab va qorixonalar mavjud edi. Madrasalarda ham diniy, ham dunyoviy fanlar böyiça tanilgan mudarrislar, olimlar bor bölganligi uçun ham bu yerga turli mamla-katlardan köplab talabalar kelib öqişgan.
Ad.: Bobobekov H., Qöqon tarixi, T., 1996.
Haydarbek Bobobekov.
Q.: Nasrullaxon, Xudoyorxon, Yoqubbek
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚЎҚОН ХОНЛИГИ - ўзбек хонликларидан бири (18—19-а.лар). Пойтахти — Қўқон. Минглар уруғидан бўлган Шоҳрухбий 1709 й.да асос солган. Бу давлат таркибига дастлаб Қўқон, наманган. Марғилон, Конибодом, исфара ва уларнинг атрофидаги қишлоқлар кирган. Абдураҳимбий даврида Бухоро хонлигига ҳарбий юриш қилиниб Самарқанд эгалланади (1732). Абдулкаримбий даврида 1746 й. қалмоқлар Фарғона водийсига ҳужум қилиб, Ўш, Андижон, Марғилон ш.ларини эгаллаб, Қўқонни қамал қилган. Қўқонликлар ёрдамга келган Ўратепа ҳокими Фозилбий қўшинлари билан биргаликда уларни Фарғона водийсидан қувиб чиқаришган. Норбўтабий даврида Чуст ва Наманган бекларининг мустақиллик учун кўтарган ғалаёнлари бостирилган. Мамлакатда суғориш иншоотлари барпо қилинади, савдо ва ҳунармандчилик, қ.х. бирмунча ривож топади ва нисбатан арзончилик бўлади.
Норбўтабийнинг ўғли Олимбек ҳукмронлиги даврида Қўқоннинг сиёсий мавқеи янада кучайган, ҳарбий исло-ҳот ўтказилган, Оҳангарон воҳаси, Тошкент, Чимкент ва Сайрам тобе этилган, ташқи савдога ҳам эътибор кучайтирилган. 1805 й. давлат расман Қ.х. деб эълон қилиниб, Олимбек «хон» унвонини олган. Олимхоннинг марказлашган кучли давлат тузиш борасида қилаётган ҳаракатлари айрим мансабпараст зодагонлар гуруҳида норозилик кайфиятларини вужудга келтиради. Натижада улар Олимхоннинг сафардалигидан фойдаланиб 1810 й. Қўқонда «Олимхон Тошкентда ўлди», деган миш-миш тарқатишади ва унинг укаси Умарбекка тож кийгизадилар. Олимхон бундан хабар топиб, Қўқонга йўл олади, бироқ у Олтиқуш мавзеида отиб ўлдирилган.
Умархон даврида хонлик ҳокимиятини мустаҳкамлаш ва кенгайтириш чоралари кўрилган. 1815 й. Бухоро хонлигига қарашли Туркистон, 1817 й. эса Ўратепа босиб олинган. Сирдарё бўйида бир қанча ҳарбий истеҳкомлар барпо этилган; суғориш иншоотларини кенгайтириш, каналлар қазиш, масжид ва мадрасалар қуришга эътибор берилган. Хусусан, Қўқон, Тошкент, Туркистон, Чимкент, Сайрам, авлиёота (ҳоз. Жамбул)да масжид ва мадрасалар қурилган. Мозорлар тартибга солинган. Умархон ҳукмронлиги даврида Қ.х.да фан, адабиёт, санъат нисбатан юксалган. Бунда унинг севимли хотини — машҳур ўзбек шоираси Нодирабетимнинг хизмати катта бўлган. Умархоннинг ўзи ҳам «Амирий» тахаллуси билан ўзбек ва тожик тилларида ғазаллар ёзган. Умархон вафотидан сўнг унинг 12 ёшли ўғли Муҳаммад Алихон тахтга ўтирган. Хон ёш бўлганлиги учун давлатни дастлабки даврда онаси Ноди-рабегим бошқарган. Нодирабегим маданият ва санъатни ривожлантиришга интилган.
1826 й. Шарқий Туркистонда хитойларга қарши бош кўтарган мусулмон аҳолига ёрдам бериш учун қўшин тор-тиб борилган. Натижада Хитой ҳуку-мати Шарқий Туркистоннинг 6 та шаҳри (Оқсув, Қашқар, Ёркенд, Хўтан ва б.) дан солиқ олиш ҳуқуқини Қ.х.га беришга мажбур бўлган.
Муҳаммад Алихон хонлик ҳудудини кенгайтиришга интилиб, Жан. Олай тоғ этагидаги Қоратегин, Дар-воз, Шуғнон, Рўшон, Воҳон бекликларини бўйсундирган. Бу даврда хонликда суғориш ишлари анча йўлга қўйилган. Тошкент яқинида Хонариқ канали қазилган. Ташқи иқтисодий-савдо алоқалари ҳам анча яхшиланган. Бухоро амири Насрулло (қ. Насруллахон) билан юз берган урушда (1840 й.) Муҳаммад Алихон енгилиб, Хўжандни амир Насруллога топширишга ва ўзини унинг ноиби деб тан олишга мажбур бўлган. Аммо Бухоро — Қўқон муносабатлари бундан кейин ҳам кес-кинлашган. Натижада 1841 й. нояб. ойида Муҳаммад Алихон ўз укаси Султон Маҳмуд фойдасига тахтдан воз кечган. Бу воқеадан хабар топган амир Насрулло Қўқонга бостириб келиб, уни талон-торож қилади. У шу қирғин-барот давомида Муҳаммад Алини, унинг укаси Султон Маҳмудхонни, онаси Нодирабегимни ва б. юқори ман-сабдорларни қатл эттиради. Амир фармони билан Қ.х. Бухоро ноиби томо-нидан бошқарила бошланган. Амир ноиби Қ.х. аҳолисига оғир солиқлар юклайди. Натижада 1842 й. ёзида қўқонликлар қўзғолон кўтаради, амир Насруллога содиқ кишиларнинг кўпчилигини ўлдирадилар ва Норбўтабийнинг укаси Ҳожибекнинг ўгли Шералини хон қилиб кўтаришади. Буни эшитган Бухоро амири Қўқонга қўшин тортиб ўз ҳукмронлигини қайта ўрнатиш учун уни қамал қилади. Бироқ қамалнинг қирқинчи куни Хива хони Оллоқулихоннинг Бухоро ҳудудига қилган ҳужуми ҳақидаги хабарни эшитиб, орқага қайтишга маж-бур бўлган. Натижада қўлдан кетган кўпгина ҳудудлар (Хўжанд, Тошкент) яна Қ.х. ихтиёрида қолади.
Шералихоннинт (1842—45) тахтга ўтиришида кўмакчи ва хайрихоҳ бўлган қипчоқлардан Мусулмонқул мингбоши қилиб тайинланган. Мусулмонқул, асосан, ҳарбий ишлар билан шуғулланган ва хон қўшинларининг таркибини кўпроқ қипчоқ йигитлари билан тўлдирган. Мусулмонқул ўз мавқеидан фойдаланиб, Шералихонга ўз таъсирини ўтказишга интилган. Аммо хон бунга йўл қўймасликка интилади. Мусулмонқул хондан норози бўлиб, бошқаларнинг қўли билан суиқасд уюштиришга ҳаракат қилган. 1845 й. Ўшда хоннинг солиқ сиёсатига қарши қўзғо-лон бошланади. Мусулмонқул қўзғо-лонни бостиришга кетганида, унинг шериклари Олимхоннинг ўғли муродбекни Қўқонга таклиф қилиб тахтга ўтқазганлар. Шералихон ўлдирилган. Тахтни сақлаб қолиш учун Муродхон ўзини Бухоро амирининг ноиби деб тан олишга мажбур бўлган. Мусулмон-қулни мингбоши лавозимида қолганлиги ҳақида фармон чиқаради ва унинг Қўқонга қайтишини талаб қилади. Мусулмонқул эса Ўшдан Наманганга келиб қизини Шералихоннинг ўғли Худоёрга турмушга беради ва у билан Қўқонга келиб, Муродхонни ўлди-риб, ё’ш Худоёрни хон деб эълон қилади (қ. Худоёрхон). Мусулмонқул хоннинг ёшлигидан фойдаланиб хонликни деярли мустақил равишда ўзи бошқаради, катта лавозимлар қипчоқларга улашиб берилади. Натижада Мусулмон-қулга қарши хонлик ҳудудида норозилик ҳаракати кучайди ва у мингбошиликдан бўшатилади. Мусулмонқул ўз мавқеини тикламоқчи бўлиб, руслар билан алоқа ўрнатишга интилади ва русларнинг вакили В.В.Вельяминов-Зернов билан 1853 й. баҳорида махфий учрашади. Мусулмонқулнинг рус қўмондони вакили билан учрашгани ва ҳокимиятни ўз қўлига олмоқчи бўлганлигидан хабар топган ўзбек ва қирғиз зодагонлари (Муҳаммад Ниёз Қушбеги, муҳаммад Ражаб Қўрбоши, Муҳаммад Ёқуббек қушбеги ва б.) қипчоқлардан қутулиш йўлини ахтариб Худоёрхонни ўзлари тарафга оғдириб, 1853 й. қипчоқлар қирғинини бошлаб юборишган. Мусулмонқул асирга олиниб, қатл қилинган.
Бироқ Қ.х.да ўзаро тахт учун курашлар тинчимаган, юқоридаги ҳарбий амалдорлар Худоёрхонга қарши фитна тайёрлаганлар, бироқ у муваффақиятсиз чиққан (қ. Ёқуббек). Қисқа вақт ичида хонлар бир неча марта алмашган (1852—62 й.ларда Шералихоннинг ўғли Маллахон, 1862—63 й.да Шоҳму-родхон, 1863 й. май-июнда яна худоёрхон, 1863 й. июль — 1865 й.ларда Маллахоннинг ўғли Султон Сайидхон хон бўлган).
1865 й. Қўқонда қипчоқ ва қирғизлар Худойқулбекни тантанавор равишда хон деб эълон қиладилар. У атиги 14 кунгина хонлик қилади, сўнгра барча хазинани ва қимматбаҳо нарсаларни олиб, Қашқарга қочиб кетган. Худоёрхон ҳеч қандай қаршиликсиз Қўқон тахтини қайта эгаллаган (1865— 75). Бундай беқарор ички вазиятдан фойдаланган Россия Қ.х.га қарши истилочилик ҳаракатларини бошлаб юборган. Натижада 1853—65 й.лар давомида Оқмачит, Тўқмоқ, Пишпак, Авлиёота, Туркистон, Чимкент, Тошкентни ва уларнинг атроф ҳудудларини босиб олади. 1867 й. 14 июлда император Александр II Туркистон ҳарбий округини таъсис этди ва Ўрта Осиёда босиб олинган ва салтанат таркибига киритилган ҳудудлар ҳисобидан туркистон генерал-губернаторлигини ташкил қилди. Чоризм босқини туфайли Қ.х. чегаралари анча қисқариб кетди. Хазинага тушадиган даромадлар кескин камайди. Хон хазинани тўлдириш учун янгидан қўшимча солиқлар жорий этди. Халқ бундан норози бўлиб 1871 й. Сўхда ғалаён кўта-ради. Бу ғалаён қуролли қўзғолонга айланиб кетди. Ўрта Осиё тарихида энг узоқ давом этган «Пўлатхон» қўзғолони бўлиб ўтади. Рус қўшинлари қўзғо-лончиларни енгдилар ва Пўлатхон асирга олинди. У 1876 й. 1 март ойида Марғилон ш.да дорга осилади. Чор қўшинлари Қ.х.ни босиб олиб, хонликни расман бекор қиладилар ва ўрнига Фарғона вилоятини таъсис эта-дилар.
Қ.х.да қуйидаги мансаблар мавжуд бўлган: мингбоши, оталиқ, шайхулислом, қози-калон, қушбеги, меҳтар, парвоначи, нақиб, додхоҳ, эшик оғаси, иноқ, шиғовул, тўқсоба, мирохур, қора-вулбеги ва б.
Қ.х.да мавжуд бўлган ҳарбий унвонлар қуйидагича бўлган: мингбоши — одатда, у вазирлик вазифасини бирга олиб борган. Кейин понсадбоши, юзбоши, элликбоши, ўнбоши, замбаракчи ва б. Булардан ташқари, бошқа ҳарбий мансаблар ҳам бўлган. Қўқонда яшаган сарбоз ва тўпчилар фақат алоҳида вазифадаги ноиб, додхоҳнинг доимий тасарруфида бўлганлар. Уруш даврида ноиб, додхоҳ ўз қисмига ҳара-катдаги қўшиннинг ҳамма сарбозларини қабул қилган, унга вақтинчалик бошчилик қилишни махсус тайинланган амири лашкар (бош қўмондон)га топширарди.
19-а.нинг 1-ярмида Қ.х. таркибига қуйидаги ҳудудлар кирарди: Сирдарёнинг сўл соҳили билан Қоратегин оралигидаги Қўқон вилояти; Сирдарёнинг ўнг соҳилидан то Олатовгача бўлган Наманган вилояти; Хўжанд шаҳри; Хўжанд билан Тошкент орали-ғидаги Ўратепа вилояти. Хонликнинг энг шим. вилояти Туркистон, Бетпақ-дала саҳроларига бориб тақаларди. Бундан ташқари, хонлик таркибига Олай ҳудуди, Балхаш кўли билан Сирдарёнинг юқори оқими оралиғидаги ерлар кирарди. Биллуртоғнинг ғарбий томонидаги Қоратегин, Дарбоз, Кўлоб, Шуғнон сингари бир қатор тоғли туманлар ҳам Қ.х.га тегишли эди. Бу ерларни қўқонликлар 19-а.нинг 30-й.ларида бўйсундиришган бўлса-да, улар тез-тез қўлдан-қўлга, кўпроқ Бухоро амири ихтиёрига ўтиб турарди.
Қ.х. аҳолисининг сони 3 млн.га яқин эди. Чоризм қўшинлари унинг шим.- ғарбий вилоятларини босиб олгач, хонлик ҳудуди анча қисқариб, асосан, Фарғона водийси билан чекланади ва аҳоли сони тахм. 2 млн.га тушиб қолади.
Қ.х.нинг аҳолиси, асосан, ўзбеклар, тожиклар, қирғизлар, қозоқлар, уйғурлар, қорақалпоқлардан иборат эди. Қ.х.да ҳам ерга эгалик қилиш ва ундан фойдаланиш турли хил бўлган. Хонликка қарашли бўлган ерлар ам-лок ерлар, вақф ерлари, мулки хи-рож ва мулки ушрияга тақсимланган. Деҳқонлар ўртасида якка деҳқон хўжалиги ҳам ривожланган. Ўз ерларидан ажралган камбағал деҳқонларнинг кўпчилиги йирик ер эгалари қўлида чоракорлик қилганлар. Ернинг баҳоси унинг унумдорлиги ва қанчалик сув билан таъминланганлигига қараб белгиланган. Хонлар суғориш тармоқлари катта даромад манбаи бўлганлиги сабабли маълум даражада уларни сақлашга, суғориш иншоотларини янада кенгайтиришга яхши эъти-бор беришган. Қ.х.да кўплаб пахта ва полиз экинлари етиштирилган, боғ-дорчилик ҳамда пиллачилик тараққий этган. Ҳунарманд-косибчилик мазмунан бой ва серқирра бўлган. Булар: мисгарлик, заргарлик, ўймакорлик, ҳарбий қурол и.ч., сопол ва кўзагарлик, қоғозгарлик, бадиий тўқимачилик, дўппичилик, каштачилик, кўприксозлик, темирчилик ва ш.к.
Булардан ташқари, хонликда ер ости бойлиги ҳам маълум даражада қазиб олинган. Аммо уларни и.ч. содда ва кам эдики, улар эҳтиёжни қондира олмасди. Мас, хонликда ишлаб чиқарилган металл Россиядан олиб келинган металлдан қимматга тушарди. Қ.х.да ишлаб чиқилган маҳсулотлар эса чет элларга ҳам олиб чиқилар эди ва уларга талаб ҳам бор эди. Шунинг учун бу соҳа маълум даражада ривожлана борган.
Савдо-сотиқ Қ.х. ҳаётида катта ва муҳим ўрин эгаллаган. У ички ва ташқи савдога бўлинган. Осиё хонликларида ички савдо, асосан, қад. даврдан бери ўзаро кўчманчи чорвадор, ўтроқ деҳқонлар ва шаҳар-қишлоқ ҳунармандлари маҳсулотларига асосланган эди. Аҳоли ўзининг эҳтиёжларини асосан ўз хонлигидаги маҳсулотлар билан қондиришган.
Қ.х.нинг иқтисодий ҳаётида Бухо-ро, Хива, Қашқар, Ҳиндистон, Афғонистон, Эрон ва айниқса, Россия билан бўлган ташқи савдо катта ўринни эгаллаган. Россия билан олиб борилган савдо муносабатлари Қ.х. қишлоқ хўжалиги айрим тармоқларининг ривожланишига олиб келди ва рус маданиятининг баъзи жиҳатлари аҳоли турмуш тарзига кира бошлади. Қ.х. Россиянинг хом ашё базасига ва ташқи савдо бозорига айлана борди. Россия саноати товарларининг олиб келиниши маҳаллий саноат корхоналарини ва айрим ҳунармандларнинг инқирозга учра-шига сабаб бўлди.
Қўқон, Марғилон ва Наманган ш.ларида ип ва ипак матолар (атлас, шойи, беқасам, адрас, чит, бўз ва б.) тўқилган. Шунингдек, бошқа ҳунармандчилик тармоқларида- хўжалик асбоблари, деҳқончилик учун керакли ускуналар, қурол-яроқлар, заргарлик буюмлари, қоғоз ва б. нар-салар ишлаб чиқарилган. Ер ости бойликларидан нефть, олтин, кумуш, мис, рух, темир, қўрғошин ва б. ҳам маълум миқдорда қазиб олинган. Хонликда пахта ва полиз экинлари етиштирилган, боғдорчилик ва пиллачилик ҳам тараққий этган.
Қ.х.дан чет давлатларга қуритилган мевалар, жун, тери, ипак, гилам, пахта ва ипак матолар чиқарилган. ташқи мамлакатлардан эса турли металл рудалари, металл буюмлар, қанд ва б. маҳсулотлар келтирилган.
Маданияти. Қ.х.нинг 18—19-а.лар 1-ярмида кечган маданий ҳаётида ҳам сезиларли ижобий ўзгаришлар ва силжишлар юз бериб борганлиги аёндир. 19-а.да Қ.х.да тарихнавислик сезиларли равишда ўсиб борган. Олдинлари ёзилган бир неча тарихий асарлар форс ва араб тилларидан ўзбек тилига таржима қилинди ва янги китоблар ёзилди. Бу янги асарларнинг ўзига хос хусусиятлари ҳам бор эди — уларнинг айримлари шеърий ёки қисман шеърий йўлда ёзилди. Бу эса қўқонлик тарихчиларнинг адабиётни яхши билибгина қолмай, ўзлари ҳам шеъриятда қалам тебратганликларини кўрсатади. Мас, «Тарихи жаҳоннамойи» (Жунайд Мулло Авазмуҳам-мад Мулло Рўзи Муҳаммад сўфи ўғли), «Шоҳнома» (Абдулкарим Фазлий Намангоний), «Шоҳномайи Умархоний» (Мирзо Қаландар Муш-риф Исфарагий, у Фазлий Наман-гонийнинг «Зафарнома» асарини насрий қилиб ёзган). «Мунтахаб аттаворих» (Хўжа Муҳаммад Ҳакимхон-тўра бин Сайид Маъсумхон), «Тарихи Шоҳрухий» («Тарихи сай-йиди Худоёрхон», Мулло Ниёз муҳаммад Хўқандий Ниёзий бин Мул-ло бин Ашур Муҳаммад Хўқандий), «Тарихи жадидаи Тошканд (Муҳам-мад Солиҳхўжа ибн Қорихўжа), «Шоҳнома» (Маҳзун Зиёвуддин Хўқандий), «Жангномаи Худоёрхон» (Шавқий Намангоний) ва б.
19-а. бошларида шаклланган Қўқон адабий муҳити ҳам хонликнинг маданий ҳаётида катта ўрин тутган. Қўқон ҳукмдорларининг қатор намо-яндалари темурийлар анъанасини давом эттириб, ўзлари ҳам илм-маъри-фат билан шуғулланиб, бу соҳани рав-нақ топдиришга катта саъй-ҳаракат қилганлар. Айниқса, бунда Қўқон хонларидан Умархон (1810—22) ва муҳаммад Алихон (1822—41) даврлари яққол ажралиб туради.
Хусусан, Акмал (Махмурнинг отаси), Амирий (Қўқон хони Умархон), Боқихонтўра, Муҳаммад Шариф, Гул-ханий, Махмур (Маҳмуд), Мунтазир, Низомий Хўқандий (асл номи Низомиддин Муҳаммадаминхўжа ўғли), Нодир, Нозил Муҳаммад Аваз, Авазмуҳам-мад Ёрмуҳаммад ўғли Писандий, Фазлий Намангоний, Ғозий сингари шоирлар халқ ичида машҳур эдилар.
Қўқон адабий муҳитининг яна бир муҳим характерли жиҳати шундаки, бу даврда ўзбек ва форс-тожик тилида баб-баравар қалам тебратган бир қатор таниқли ва машҳур ўзбек шоиралари истеъдоди кенг ривож топди. Мас, Дилшод отин, Зебунисо, Зиннат, Моҳ-зода Бегим, Маҳзуна, Муштарий, Нодира, Нозук Хоним, Увайсийларнинг ижоди айрича аҳамиятга молик-дир.
Қўқон адабий муҳитининг самарали таъсири ўлароқ бу юртдан кейинчалик Муқимий, Фурқат, Завқий ва б. етук бадиий сўз санъаткорлари етишиб чиқдилар ва ўз халқининг эрки, ҳурлиги ва озодлиги учун хизмат қилдилар.
Умуман олганда, 19-а.нинг ўрталарига келиб, Ўрта Осиё хонликларида адабиёт ва тарихшунослик билан бир қаторда мат., тиббиёт, геогр., астро-номияга оид ҳамда диний асарлар яра-тилди. Бу хонликларда миниатюра ва хаттотлик санъати ҳам ўз ўрнига эга. Бу даврнинг маданий ҳаётида дорбозлик, аския, қўғирчоқ театри, масха-рабозлик, айниқса, бастакорлик бир-мунча ривожланди.
Қ.х.нинг барча бекликларида мадраса, мактаб ва қорихоналар мавжуд эди. Мадрасаларда ҳам диний, ҳам дунёвий фанлар бўйича танилган мударрислар, олимлар бор бўлганлиги учун ҳам бу ерга турли мамла-катлардан кўплаб талабалар келиб ўқишган.
Ад.: Бобобеков Ҳ., Қўқон тарихи, Т., 1996.
Ҳайдарбек Бобобеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.