Rang-tasvir

Rang-tasvir — tasviriy san'at turi; biror qattiq yuzada rangli aşyolarda, Mas, böyoqlar yordamida yaratiladigan badiiy asar. R. voqelikni badiiy tasvirlaş va talqin qiliş; tomoşabin fikri va tuyğulariga ta'sir etişning muhim vositasi; muhim ijtimoiy mazmun va rang-barang ğoyaviy vazifalarga ega. R. asarining goyaviy mazmuni uning mavzu va syujetida mujassamlaşadi, syujetni rassom R.ning ifoda vositalari (kompozitsiya, rasm, rang, ritm va h.k.) orqali röyobga çiqaradi. P. acaplari asos (maxsus işlov berilgan mato, yoğoç, qoğoz, karton, şişa, metall va h.k.), rang qatlami (moyböyoq, guaş, tempera, akvarel, rangli şişa, rangli toş va h.k.), ayrim hollarda uni saqlaş uçun ustidan berilgan yupqa lok qatlamidan iborat böladi. R.ning muhim tasviriy va ta'sir vositasi — rang (kolorit). Rang orqali rassom borliq yoki xayoliy dunyoni körinarli şakllarda tasvirlaydi, makonning çeksizligini, undagi narsalarning rang-barangligini, moddiyligini hajm va fakturasini körsatişi, harakat, inson ruhiyatidagi özgarişlar, murakkab hissiy keçinmalar, öyxayollarni aks ettirişi mumkin. R.ning tasviriy ifoda vositasi va işlaş uslubi işlatiladigan rang, qurollar xususiyati, rang eritgiçlari, asosi (funt)ga boğliq (Mas, yuzasi silliq yoki ğadirbudir berilişiga qarab asar körinişi turliça ta'sir körsatişi mumkin). Asar dastlab ijodkor tasavvuri va ongida paydo bölgan ğoya qoralamasi tarzida kalam yoki kömirqalamda biror yuza (köpinça qoğoz va karton)da işlab olinadi. Söng şunga mos asos tanlanib, unga bajariladigan işning mohiyatiga köra işlov beriladi. Şundan söng tasvir örni belgilab rasmi işlanadi. Rang berişda esa asta suyultirilgan rang b-n boşlab köp qatlamli (lessirovka) yoki kerak rangni bir qöyişda bir katlamli (alla prima) bajariş mumkin. R. asarlari işlanişini şartli ikki — yassi va hajmli — fazoviy uslubga ajratiş mumkin: birinçi uslubda tasvir nursoyasiz yaxlit yassi şakllarda işlanadi, hajmlifazoviy usudda esa tasvir hajmli nursoya yordamida muhit b-n boğliq hodda tasvirlanadi. Bunday asarlar rangga boy bölib, unda ranglarning barça tuslanişlarini his etiş, tuşuvçi nurning qaytgan rangini ham, qaytgan nurlarning tuslanişi va boşqa ranglar b-n boyişi (refleks)ni köriş mumkin. R. asarlarida bu ikki uslub orasida qatiy çegara yöq, biri ikkinçisini töddiradi. R. asarlari özining işlaniş örni, mazmuni, bajaradigan vazifasi, işlaniş uslubi va körinişiga qarab monumental (monumental sanat, monumental rangtasvir), bezak (bezak san'ati, bezaş san'ati), dastgoh san'ati, dekoratsiya (teatr va kino dekoratsiyasi), miniatyura va b.ga bölinadi. Tasvir mavzui va mazmun yönalişiga qarab bir qator janrlarga ajraladi: animalistika, tarixiy janr, maişiy janr, batal' janri, portret, manzara, natyurmort va b.

R. qadimda sönggi paleolit (mil. av. 40— 8ming yilliklar)da paydo bölgan. Jan. Fransiya (Fon de Gom, Lasko), Şim. Ispaniya (Altamira), Örta Osiyo va b.da R. asarlari saqlanib qolgan; soz tuproqli böyoqlar, qorakuya, pista kumir b-n işlangan, rasmlar tekis şarpa sifat (siluet), ba'zilarida esa hajmli kilib işlaşga harakat qilinganligi seziladi, mezolit va neolit davrida bajarilgan ibtidoiy rasmlarda murakkab kompozitsiyalar, abstrakt tuşunçalar paydo böla boşlagan. Quddorlik davrida rivojlangan texnik vositalarga boy obrazlar tizimi şakllandi. Qad. Şarq mamlakatlari (Misr, Hindiston, Örta Osiyo), jan.şarqiy Yevropa (Yunoniston, Italiya), şuningdek, Amerika qit'asi (Markaziy Amerika)da monumental R. rivojlandi. Maqbara ibodatxona, saroy va boy zodagonlarning uylari devorlariga turli mavzu va yönalişda asarlar işlandi.

Antik davrda me'morlik va haykaltaroşlik b-n uyğunlaşgan R. diniy mazmun b-n bir qatorda oliy tavaqa maqsadlarita tavmat qildi, nursoya, çiziq va havo perspektivasi yuzaga keldi, maişiy va tarixiy lavhalar, manzara, portret, natyurmortlar yaratildi. Mil. av. 5-a.da Yunonistonda mum rassomligi (enkaustika)dagi dastgoh rassomligi haqida fayyum portretlari tasavvur beradi. Örta asrlarda Şarq mamlakatlarida monumental R. san'ati özining haqiqiy gullaşdavrini boşidan keçirdi. Hindiston (Ajanta), Örta Osiyo (Tuproqqal'a, Varaxşa, Afrosiyob, Bolaliktepa) va b.da nozik böyoqlar, nafis bezak ritmi, hayotiy kuzatişlarning yorqinligi xos bölgan miniatyura san'ati rivojlandi, Xitoy, Yaponiya, Koreyada şoyi va qoğozga tuş, akvarel va guaş böyoğida rasm işlaş sohasida yuqori çöqqilarga erişidsi. Uyğoniş davrida R.ning yangi qirralari yuzaga keldi, ilmiy asosga tayangan realistik san'at kamol topdi va jahon san'ati rivojida muhim örinni egalladi: ifoda tizimi hamda uning ilmiy asosi yaratildi. Perspektiva, optika, plastik anatomiya borasida yutuqlarga erişildi, monumental R. yuksak çöqqisiga kötarildi, ğoyaviy boyidi, dastgoh R. ijtimoiy hayotga keng kölamda kirib bordi. Texnikada suv böyoq örnini moyböyoq egallay boşladi, lessirovka, valyor uslubiga qiziqiş ortdi, lok—moyböyoq texnikasi murakkablaşdi, köp qatlamli R. rivojlandi. Faktura masalalarida ham izlanişlar olib borildi, oq qoplamli (grunt) asosga silliq rangli qoplama asosga quyuq rang surtmalari (pastoz uslubi) b-n işlaşga e'tibor ortdi. 17—18-a.larda Yevropa (Fransiya, Italiya, Ispaniya, Flandriya, Gollandiya, Buyuk Britaniya, Rossiya va b.)da milliy R. maktablari şakllandi, hayotni haqqoniy inqilobiy taraqqiyotda aks ettiriş, inson ruhiy olamidagi nozik özgarişlarni, inson va jamiyat muammolarini işonarli talqin etiş muhim örinni egalladi. R. janrlari kengaydi, monumental R. b-n dastgoh san'ati keng rivoj topdi, uslubiy yönalişlari köpaydi, tonal R. yanada mukammallaşdi. Pastel, akvarelga qiziqiş ortdi. Yevropa san'ati (ayniqsa, dastgoh R.)ning jahon xalqlari, jumladan, Şarq mamlakatlari san'atiga ta'siri sezilarli böldi. 19-a.da R. dunyoqaraş b-n boğliq dolzarb masalalarni hal etişga harakat qilib ijtimoiy hayotda muhim urinni egalladi, ijtimoiy hayotdagi mavjud illatlar ötkir tanqid ostiga olindi, 19-a. mobaynida akademizmga asoslangan xayotdan uzok,, ideallaştirilgan obraz va qahramonlarni tarğib qiluvçi asarlar maqtaldi, naturalizm an'analari şakllandi. Quruq, hayotdan uzoq sönggi klassitsizm va salon akademizmiga qarşi kuraşda davrning murakkab, fojiali voqealariga bagişlangan şijoatli, ta'sirçan, nursoya nisbatlari keskin olingan, töyingan, rangdor koloritli romantizm uslubi paydo bölib rivojlandi (Fransiyada — P.Jeriko, E.Delakrua; Germaniyada — F.O.Runge, K.D.Fridrix, Rossiyada O.A.Kiprenskiy, K.P.Bryullov va b.), hayotni öziga öxşatib işlaş uslubiga asoslangan realistik R. bu davrda yanada çuqurlaşdi. Endilikda tasvirni na faqat haqqoniy bölişiga, balki hayotni kuzatiş asosida paydo bölgan keçinma va taassurotlarni, xayol va öylarni ham ifodalaşga harakat kuçaydi. Borliqning özidan kartina yaratiş, nur, havo, kenglik ranglar tuslanişi va birbirining rangiga ta'sir etiş xususiyatlarini ham işonarli ranglarda tasvirlaşga intiliş kengayib bordi (Angliyada — J.Konstebl, Fransiyada — K.Koro, O. Domye, Rossiyada — A.G.Venetsianov va b.). Yevropada inqilob va milliy ozodlik harakati kuçaygan davrda demokratik realizm rivojlandi, xalqhayoti, ularning kuraşlari körsatildi, milliy tarix va zamonaning muhim voqealarini aks ettiruvçi kompozitsiyalar, jamiyatning jasur va ilğor kişilarining siymolari yaratildi. Rus inqilobiy demokratik estetikasi b-n boğliq ijtimoiy tankdsiy realizm rivojlandi. Peredvijniklar va ularga yaqin ijodkorlar (V. Perov, I.Kramskoy, I. Repin, V.Surikov va b.) şu jarayonda faol örinni egalladilar. 19-a. 70-y.laridan rassomlar palitrasi toza spektr ranglari b-n boyidi; rassomlar oçiq havoda rasm işlaşni odat qila boşladilar. Bu borada impressionist rassomlar (K.Mone, K.Pissaro, A.Sisley va b.) alohida örinni egalladilar. Ular R. yuzasini taşkil etişda öziga xos yöl tutib an'anaviy silliq fakturadan va şakllarning tugal çizikli yeçimidan voz keçiş, işlaş uslubini yangilanişiga, toza spektr ranglarning erkin surtmalaridan foydalanib asar yaratişga erişdilar. Bu harakat keyinroq haykaltaroşlik, grafika, me'morlik, musiqa, adabiyot va b. san'at turlariga nisbatan ham qöllanila boşlandi (q. Impressionizm). 19-a. da moyböyoq R.i yetakçi örinni egalladi, bunga uning texnikasi, şu davrda sanoatda işlab çiqarilayotgan yangi böyoqlarning keng kölamda hayotga kirib kelişibnboğliqedi. 19-a. R.ningelim va moyböyoq b-n asar yaratiş usuli inqirozga tuşa boşladi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida şu san'atni qayta tiklaş harakati boşlandi, uning yangi qirralari oçila boşlandi, san'atning bezak tomoniga e'tibor ortdi; me'morlik, tasviriy va amaliy san'atlar uyğunligida yagona majmua yaratiş iştiyoqi şu davrda paydo bölgan modern uslubida namoyon böldi. Bu davrda avangard yönalişi realistik R.ga kuçli raqobatda böldi.

Şarq va Ğarb töqnaşuvi natijasida 20-a. R.i şakllandi, realistik san'atga raqobatda avangard san'ati rivojlanib bormoqda. Bu yönaliş tarafdorlari ijodkor subyektiv keçinmalari, histuyğularini hayotiy, borliq şakllarida tasvirlaşdan köra özlarining xayollaridagi şakl va körinişlar, harakatlari natijasida paydo bölgan şakl va çizikdarni tasvirlaşni ma'qul köradilar.

Avangard oqimlarining rivojlanişi natijasida borliqni tasvirlaşdan umuman voz keçilib tasvir vositalari ham özgara boşladi (abstrakt san'at). 20-a. 60-y.lar örtalaridan esa ayrim Yevropa va Amerika R.ida avangard san'ati — popartnpng unsuriga aylanib bordi. Bugungi kunda uşbu raqobat rivojlanib avangard tarafdorlari ortib bormokda.

Özbekistonda R. san'ati qadimdan mavjud bölgan. Uning ilk namunalari ibtidoiy jamoa davriga borib taqaladi (q. Ibtidoiy san'at, Zarautsoy rasmlari). Mil. av. 1ming yillikning oxiri va mil. 1ming yillik boşlarida R. özining gullagan davrini boşidan keçirgan (Afrosiyob, Varaxşa, Bolaliktepa, Tuproqqal'a va b.dagi devoriy rasmlar). Bu davrlar R.i yassi bezak yönalişida mahalliy (lokal) ranglarda bajarilgan. Amir Temur va Temuriylar davrida monumental R. (devoriy rassomlik, mozaika) b-n birga miniatyura san'ati rivojlangan. Kamoliddin Behzod, Mahmud Muzahqib, Muhammad Murod Samarqandiy va b.ning asarlari dunyoga keldi. 19-a. örtalaridan boşlab Turkistonda dastgoh san'ati şakllana boşladi va 20-a.da özbek milliy R. maktabi yaratildi. R.ning hamma tur va janrlarida asarlar yaratildi, miniatyura, vitraj san'ati qayta tiklandi. Bugungi kunda özbek R. san'ati jahrn hamjamiyati b-n bir qatorda rivojlanmoqda, uning ğoyaviy plastik rivoji ustida rassomlar izlanmoqda, mehnat qilmoqda.

Ad.: Taktaş R.X., Izobrazitelnoye iskusstvo Uzbekistana, T., 1972; Iskusstvo Sovetskogo Uzbekistana, M., 1976.

Nemat Abdullayev.