Ribonuklein kislotalar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 185–186-b. — ziyouz.com
Ribonuklein kislotalar (RNK) — yuqori molekulali murakkab birikmalar, nuklein kislotalardan biri, monomerlari nukleotidlardan iborat. Har bir nukleotidi tarkibiga uglevod D — riboza, azotli asoslar, adenin, guanin, sitozin va uratsildan biri hamda fosfor kislotasi krldiği kiradi. Barça tirik organizmlar va köpgina viruslarning muhim komponenti. Irsiy axborotning nasldan naslga ötişida iştirok etadi. R.k. molekulasining fazoviy strukturasi, asosan, bir ipli polinukleotid zanjirdan iborat bölib, tarkibida 75 tadan 10000 tagaça nukleotid qoldiği bor. Molekulasining ayrim qismlarida azot asoslarining komplementarlik prinsipiga binoan qöş zanjirlar hosil böladi. Funksiyasi va strukturasiga köra, R.k. ribosomal (rRNK), transport (tRNK), informatsiyey (iRNK) va kiçik molekulali (km RNK)ga ajratiladi. Tirik xujayralarda RNK sintezi DNK matritsasida RNKpolimeraza fermenti yordamida amalga oşadi (q. Transkripsiya). Eukariot hujayralarda RNK molekulalari 3 xil RNK — polimeraza iştirokida sintezlanadi. Sintezlangan DNK matritsasiga komplementar, çunki RNK zanjiridagi nukleotidlar izçilligini DNK matritsasidagi nukleotidlar qatori belgilaydi. Muayyan gen sintezidagi DNKning komplementar 2 zanjiridan faqat bittasi RNK uçun matritsa vazifasini bajaradi. Odatda, RNK molekulalari u sintezlaydigan funksional molekulalarga nisbatan birmunça katta molekulyar massaga ega. Hujayradagi RNK sonining 80% ini ribosomal RNK taşkil etadi. Uning molekulyar massasi 1,1 — 1,7 mln bölib, 4000—6000 mononukleotid qoldiğidan iborat. RNKning bu xili ribosomalarning şakllanişida iştirok etadi. Şakllangan ribosomalarning 60% massasini rRNK taşkil qiladi. Transport RNK hujayradagi RNKning 15% ini taşkil etadi. U aminokislotalarni oqsil sintezlaydigan ribosomalarga yetkazib beradi. Transport RNKning molekulyar massasi 25000 ga yaqin bölib, 60—90 nukleotid qoldiğidan iborat. Transport
RNK boşqa RNKga nisbatan yaxşi örganilgan. Uning strukturasi beda bargiga öxşaydi. Har bir aminokislotaning öziga xos tRNKsi mavjud bölib, aminoatsilsintetaza fermenti b-n birga ta'sir körsatadi. Bu ferment öziga xos keladigan tRNK va aminokislotani taniş xususiyatiga ega. Ayrim hollarda bitta aminokislota ikki va undan ortiq tRNK yordamida kodlanadi. Informatsion RNK xujayradagi RNK massasining 2—6% ini taşkil etadi. Har xil iRNK molekulalari bir-biridan molekulyar massasi va nukleotidlar tarkibi b-n farq qiladi. Hujayrada sintezlanadigan oqsil molekulalari muayyan i RNK yoki uning bir qismi orqali kodlanadi. Eukariotlar xujayrasida iRNK yadroda sintezlanib, u yerdan maxsus ribonukleoprotein zarraçalar (informosomlar) tarkibida sitoplazmaga köçiriladi. Eukariotlarda iRNK sintezi kodlanmaydigan kiyem (intron)larga ega bulgan juda uzun zanjirli pro iRNK sintezidan boşlanadi va birmunça özgarişlar b-n yetilgan iRNK hosil böladi. Kodlanmaydigan qismlar pro iRNK molekulasining butun uzunligi böylab tekis taqsimlangan. Intronlarni ajratib taşlab iRNK molekulasining kodlovçi qismlarini yangidan joylaştiriş (splaysing) maxsus hujayra mexanizmlari orqali boşqariladi. Prokariot xujayralardagi iRNK sintezida deyarli katta özgarişlar bölmaydi. Kiçik molekulali RNK funksiyasi, strukturasi va ölçamiga binoan har xil. Ular tarkibida 30 tadan 300 tagaça nukleotid qoldiği böladi. Bu turdagi RNK ribosoma, yadro va sitoplazmadagi ribonukleoprotein zarraçalar tarkibida uçraydi.
Abdukarim Zikiryoyev, Muxsim Zokirov.
Q.: Transkripsiya, Transkripsiya, Transkripsiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РИБОНУКЛЕИН КИСЛОТАЛАР (РНК) — юқори молекулали мураккаб бирикмалар, нуклеин кислоталардан бири, мономерлари нуклеотидлардан иборат. Ҳар бир нуклеотиди таркибига углевод Д — рибоза, азотли асослар, аденин, гуанин, цитозин ва урацилдан бири ҳамда фосфор кислотаси крлдиғи киради. Барча тирик организмлар ва кўпгина вирусларнинг муҳим компоненти. Ирсий ахборотнинг наслдан наслга ўтишида иштирок этади. Р.к. молекуласининг фазовий структураси, асосан, бир ипли полинуклеотид занжирдан иборат бўлиб, таркибида 75 тадан 10000 тагача нуклеотид қолдиғи бор. Молекуласининг айрим қисмларида азот асосларининг комплементарлик принципига биноан қўш занжирлар ҳосил бўлади. Функцияси ва структурасига кўра, Р.к. рибосомал (рРНК), транспорт (тРНК), информацией (иРНК) ва кичик молекулали (км РНК)га ажратилади. Тирик хужайраларда РНК синтези ДНК матрицасида РНКполимераза ферменти ёрдамида амалга ошади (қ. Транскрипция). Эукариот ҳужайраларда РНК молекулалари 3 хил РНК — полимераза иштирокида синтезланади. Синтезланган ДНК матрицасига комплементар, чунки РНК занжиридаги нуклеотидлар изчиллигини ДНК матрицасидаги нуклеотидлар қатори белгилайди. Муайян ген синтезидаги ДНКнинг комплементар 2 занжиридан фақат биттаси РНК учун матрица вазифасини бажаради. Одатда, РНК молекулалари у синтезлайдиган функционал молекулаларга нисбатан бирмунча катта молекуляр массага эга. Ҳужайрадаги РНК сонининг 80% ини рибосомал РНК ташкил этади. Унинг молекуляр массаси 1,1 — 1,7 млн бўлиб, 4000—6000 мононуклеотид қолдиғидан иборат. РНКнинг бу хили рибосомаларнинг шаклланишида иштирок этади. Шаклланган рибосомаларнинг 60% массасини рРНК ташкил қилади. Транспорт РНК ҳужайрадаги РНКнинг 15% ини ташкил этади. У аминокислоталарни оқсил синтезлайдиган рибосомаларга етказиб беради. Транспорт РНКнинг молекуляр массаси 25000 га яқин бўлиб, 60—90 нуклеотид қолдиғидан иборат. Транспорт
РНК бошқа РНКга нисбатан яхши ўрганилган. Унинг структураси беда баргига ўхшайди. Ҳар бир аминокислотанинг ўзига хос тРНКси мавжуд бўлиб, аминоацилсинтетаза ферменти б-н бирга таъсир кўрсатади. Бу фермент ўзига хос келадиган тРНК ва аминокислотани таниш хусусиятига эга. Айрим ҳолларда битта аминокислота икки ва ундан ортиқ тРНК ёрдамида кодланади. Информацион РНК хужайрадаги РНК массасининг 2—6% ини ташкил этади. Ҳар хил иРНК молекулалари бир-биридан молекуляр массаси ва нуклеотидлар таркиби б-н фарқ қилади. Ҳужайрада синтезланадиган оқсил молекулалари муайян и РНК ёки унинг бир қисми орқали кодланади. Эукариотлар хужайрасида иРНК ядрода синтезланиб, у ердан махсус рибонуклеопротеин заррачалар (информосомлар) таркибида цитоплазмага кўчирилади. Эукариотларда иРНК синтези кодланмайдиган кием (интрон)ларга эга булган жуда узун занжирли про иРНК синтезидан бошланади ва бирмунча ўзгаришлар б-н етилган иРНК ҳосил бўлади. Кодланмайдиган қисмлар про иРНК молекуласининг бутун узунлиги бўйлаб текис тақсимланган. Интронларни ажратиб ташлаб иРНК молекуласининг кодловчи қисмларини янгидан жойлаштириш (сплайсинг) махсус ҳужайра механизмлари орқали бошқарилади. Прокариот хужайралардаги иРНК синтезида деярли катта ўзгаришлар бўлмайди. Кичик молекулали РНК функцияси, структураси ва ўлчамига биноан ҳар хил. Улар таркибида 30 тадан 300 тагача нуклеотид қолдиғи бўлади. Бу турдаги РНК рибосома, ядро ва цитоплазмадаги рибонуклеопротеин заррачалар таркибида учрайди.
Абдукарим Зикирёев, Мухсим Зокиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.