Soat

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 474–475-b. — ziyouz.com

Soat — 1) xalqaro birliklar tizimiga kirmaydigan vaqt ölçov birligi, qiymati 60 minut yoki 3600 sekundga teng vaqt oraliği (q. Vakt); 2) vaqtni ölçaş uçun işlatiladigan asbob. Odamlar vaqtni ölçaş b-n qadimdan şuğullanib kelişgan. Ular Quyoş, Oy harakati va b. hodisalarning muayyan vaqtlarda takrorlanib turişini sezganlar va ulardan vaqtni ölçaşda foydalanganlar. Yerning öz öqi atrofida aylanişi — sutka, Yerning Quyoş atrofida aylanişi — yil vaqtni ölçaşda asosiy mezon böladi. Yunon astronomi K. Ptolemey (mil. av. 2-a.) sutkani soat, minut va sekundlarga bölgan (q. Kalendar). Vaqtni juda aniq ölçaş uçun maxsus astronomik kuzatişlar ötkazilgan. Dastlab, quyoş soati, keyinçalik eye soati, örta asrlarga kelib, qum soati paydo böldi. 15-a. 1-yarmida Uluğbek Samarqandsa bal. 50 m li quyoş soati yasagan (hozir saqlanmagan). Qum soati fotografiya, tibbiyot va b. sohalarda hozir ham işlatiladi. Ilgari Örta Osiyoda ham quyoş, suv va qum S.idan foydalanilgan.

Mexanik S.lar haqidagi ma'lumotlar yunon qölyozmalarida (mil. av. 6-a.) uçraydi. 936 y. monax Gerbert, keyinçalik pop Silvestr II zangli mexanik soat yasaşgan. G. Galiley 1640 y. S.da mayatnik işlatişni taklif qilgan (lekin mayatnikli S.ni özi yaratişga ulgurmagan, öğli Visensio 1649 y. yasagan). Golland olimi X. Gyuygens ham 1657 y.da mayatnikli soat yasadi va mayatnik tebranişining matematik nazariyasini işlab çiqdi. Dastlabki çöntak S. 16-a.da ixtiro qilindi. X. Gyuygens çöntak soatiga balansir spiral tizimini (hoz. S.ning asosiy mexanizmini) kiritdi va S.ning aniq yurişi ança yaxşilandi. I.P. Kulibin 18-a.datovuqtuxumidek keladigan murakkab mexanizmli mexanik S. yasadi. U xar çorak soatda zang uradi. Rossiyada birinçi zangli soat 1404 y. Moskvada Blagoveşçensk sobori yakiniga örnatilgan. Uni vizantiyalik monax Lazar Serbii yasagan.

19-a.da qöl S. paydo böldi; bunday S. çöntak Sdan farq qilmaydi; ularda qöşimça qismlar, mas, kalendar körsatkiçi, sekundomer, öz-özidan buraş mexanizmi va b. bölişi mumkin. Dastlabki elektr S. Rossiyada 1840 y. yasaldi. 20-a.da elektrmexanik, elektronkvars, molekulyar, atom S.lari yaratildi. Toşkentda 1947 y. kurilgan Toşkent kuranti minorasiga 4 siferblatli zangli elektr S. örnatilgan.

Vazifasiga köra, S.ni şartli ravişda maişiy va maxsus xillarga böliş mumkin. Maişiy S.lar: ayollar va erkaklar qöl soati, çöntak S, qönğiroqli S. (budilnik), stol S, osma S, polga qöyiladigan S. Maxsus S.lar: şaxmat S, sekundomer, xronoskop va b. Energiya manbaiga kura, atom, kvars, mexanik, molekulyar va elektr; tebraniş tizimi böyiça mayatnikli, balansirli va kamertonli xillarga bölinadi.

Mexanik S.ning asosiy mexanizmlari: dvigatel (prujina), uzatuvçi mexanizm (angrenaj), yurgiziş (böşatiş) mexanizmi, rostlagiç, prujinani buraş, mil (strelka)ni töğrilaş va mil mexanizmi. Dvigatelining energiyasi tişli uzatmalar orqali rostlagiçga keladi. Rostlagiç tebranişlarni söndirmay turadi. Mayatnik va balansir bir tekis tebraniş hosil qiladi (yurgiziş mexanizmi va tişli uzatmalar orqali millarni aylantiradi). S.ning barça qismlari yuqori sifatli pölatdan yasaladi, yokug toşlar S.da podşipnik vazifasini bajaradi. S.ning köplari 16—17 toşli, ba'zilari 23, 29 toşli böladi. S. maxsus moylar b-n moylanadi (yana q. Atom soati, Kvars soati).

Q.: Atom soati, Kalendar, Kalendar, Kvars soati

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

COAT — 1) халқаро бирликлар тизимига кирмайдиган вақт ўлчов бирлиги, қиймати 60 минут ёки 3600 секундга тенг вақт оралиғи (қ. Вакт); 2) вақтни ўлчаш учун ишлатиладиган асбоб. Одамлар вақтни ўлчаш б-н қадимдан шуғулланиб келишган. Улар Қуёш, Ой ҳаракати ва б. ҳодисаларнинг муайян вақтларда такрорланиб туришини сезганлар ва улардан вақтни ўлчашда фойдаланганлар. Ернинг ўз ўқи атрофида айланиши — сутка, Ернинг Қуёш атрофида айланиши — йил вақтни ўлчашда асосий мезон бўлади. Юнон астрономи К. Птолемей (мил. ав. 2-а.) суткани соат, минут ва секундларга бўлган (қ. Календарь). Вақтни жуда аниқ ўлчаш учун махсус астрономик кузатишлар ўтказилган. Дастлаб, қуёш соати, кейинчалик eye соати, ўрта асрларга келиб, қум соати пайдо бўлди. 15-а. 1-ярмида Улуғбек Самарқандца бал. 50 м ли қуёш соати ясаган (ҳозир сақланмаган). Қум соати фотография, тиббиёт ва б. соҳаларда ҳозир ҳам ишлатилади. Илгари Ўрта Осиёда ҳам қуёш, сув ва қум С.идан фойдаланилган.

Механик С.лар ҳақидаги маълумотлар юнон қўлёзмаларида (мил. ав. 6-а.) учрайди. 936 й. монах Герберт, кейинчалик поп Сильвестр II зангли механик соат ясашган. Г. Галилей 1640 й. С.да маятник ишлатишни таклиф қилган (лекин маятникли С.ни ўзи яратишга улгурмаган, ўғли Висенцио 1649 й. ясаган). Голланд олими X. Гюйгенс ҳам 1657 й.да маятникли соат ясади ва маятник тебранишининг математик назариясини ишлаб чиқди. Дастлабки чўнтак С. 16-а.да ихтиро қилинди. X. Гюйгенс чўнтак соатига балансир спираль тизимини (ҳоз. С.нинг асосий механизмини) киритди ва С.нинг аниқ юриши анча яхшиланди. И.П. Кулибин 18-а.датовуқтухумидек келадиган мураккаб механизмли механик С. ясади. У хар чорак соатда занг уради. Россияда биринчи зангли соат 1404 й. Москвада Благовешченск собори якинига ўрнатилган. Уни византиялик монах Лазар Сербии ясаган.

19-а.да қўл С. пайдо бўлди; бундай С. чўнтак Сдан фарқ қилмайди; уларда қўшимча қисмлар, мас, календарь кўрсаткичи, секундомер, ўз-ўзидан бураш механизми ва б. бўлиши мумкин. Дастлабки электр С. Россияда 1840 й. ясалди. 20-а.да электрмеханик, электронкварц, молекуляр, атом С.лари яратилди. Тошкентда 1947 й. курилган Тошкент куранти минорасига 4 циферблатли зангли электр С. ўрнатилган.

Вазифасига кўра, С.ни шартли равишда маиший ва махсус хилларга бўлиш мумкин. Маиший С.лар: аёллар ва эркаклар қўл соати, чўнтак С, қўнғироқли С. (будильник), стол С, осма С, полга қўйиладиган С. Махсус С.лар: шахмат С, секундомер, хроноскоп ва б. Энергия манбаига кура, атом, кварц, механик, молекуляр ва электр; тебраниш тизими бўйича маятникли, балансирли ва камертонли хилларга бўлинади.

Механик С.нинг асосий механизмлари: двигатель (пружина), узатувчи механизм (ангренаж), юргизиш (бўшатиш) механизми, ростлагич, пружинани бураш, мил (стрелка)ни тўғрилаш ва мил механизми. Двигателининг энергияси тишли узатмалар орқали ростлагичга келади. Ростлагич тебранишларни сўндирмай туради. Маятник ва балансир бир текис тебраниш ҳосил қилади (юргизиш механизми ва тишли узатмалар орқали милларни айлантиради). С.нинг барча қисмлари юқори сифатли пўлатдан ясалади, ёкуг тошлар С.да подшипник вазифасини бажаради. С.нинг кўплари 16—17 тошли, баъзилари 23, 29 тошли бўлади. С. махсус мойлар б-н мойланади (яна қ. Атом соати, Кварц соати).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.