Ta'lim
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 178–179-b. — ziyouz.com
Ta'lim — bilim beriş, malaka va könikmalar hosil qiliş jarayoni, kişini hayotga va mehnatga tayyorlaşning asosiy vositasi. T. jarayonida ma'lumot olinadi va tarbiya amalga oşiriladi. T. tor ma'noda öqitiş tuşunçasini anglatadi. Lekin u faqat turli tipdagi öquv yurtlarida öqitiş jarayonini emas, oila, işlab çiqariş. va boşqa sohalarda ma'lumot beriş jarayonini ham bildiradi.
T.ning mazmuni va mohiyati jamiyatning moddiy va madaniy taraqqiyoti darajasi bilan belgilanadi. Ijtimoiy munosabatlar, umumiy ma'lumotga bölgan ehtiyoj, kişilarning kasbiy tayyorgarligiga, T. haqidagi pedagogik ğoyalarga qarab kişilik jamiyati taraqqiyotining turli bosqiçlarida T.ning mohiyati, metodi, taşkiliy şakllari özgarib borgan (q. Pedagogika).
T. mohiyate'tibori bilan dare beriş jarayonini, ya'ni pedagog (öqituvçi) faoliyatini, umuman öquvçining biliş, örganiş faoliyatiga rahbarlik qilişni hamda uqiş jarayonini, ya'ni öquvçi faoliyatini bildiradi. T. jarayoni ta'lim beruvçi — öqituvçi va ta'lim olayotgan öquvçilar faoliyatining yiğindisidan iborat. T. va tarbiya jarayonida şaxsning sifatlari, dunyoqaraşi, qobiliyati ösadi. T. avlodlar örtasidagi ma'naviy vorislikni ta'minlaydi: kişilarning ijtimoiytarixiy tajribalari yoş avlodga T. orqali ötadi.
T. haqida turli nazariyalar mavjud. Ba'zi nazariyalar T.ni jamiyatning ijtimoiyiqtisodiy tuzilişiga boğliq bölmagan hodisa sifatida baholasalar (q. Pedotsentrizm), ba'zisi T.ning sinfiy xarakterga ega ekanligini, u jamiyatning har bir a'zosida muayyan siyosiy, falsafiy, axloqiy, huquqiy qaraşlarni şakllantiriş maqsadi sari karatilganligini ta'kidlaydi.
T.ning maqsadi obyektiv hayot talablariga muvofiq holda özgarib borgani kabi, T.ning xarakteri, yönalişi ham uning maqsadiga muvofiq özgarib boradi. T. dialektik tarzda taraqqiy etib boradigan içki ziddiyatlar jarayonidir. T. biliş krbiliyatlari, qistuyğular, idrok, şaxsni tarkib toptiruvçi kuçli omildir.
T. jamiyat qurilişining muhim muammolarini hal qiliş — jamiyatning moddiytexnika bazasini yaratiş, ijtimoiy munosabatlarni tarkib toptiriş, yangi kişini tarbiyalaşga yordam beradi.
T. öquvçining biliş qobiliyatini östiruvçi asosiy omildir. Öquvçilar qobiliyatini östirişga qaratilgan tizimlar muayyan didaktik qoidalar tarzida namoyon böladi. Didaktik tamoyillarda T.ning mazmuni va jarayonlariga qöyilgan talablar belgilanadi (q. Didaktika). T.ning maqsadi va vazifalari ijtimoiy tuzum, şuningdek muayyan öquv yurtlari funksiyasiga muvofiq tarixan özgarib boradi. ÖzRning 1997 y. 29 avg.da qabul qilingan «Ta'lim töğrisida»gi qonuni va Kadrlar tayyorlaş milliy dasturi T. tizimining barça yönalişlarini takomillaştiriş va rivojlantiriş uçun keng imkoniyatlar oçib berdi. 1996 y.dan boşlab lotin imlosiga asoslangan yangi özbek alifbosi joriy etildi va şu yildan boşlab yangi yozuv asosida dasturlar, qöllanmalar va darsliklar yaratişga kirişildi, öqituvçilar lotin imlosi asosidagi yangi özbek alifbosi böyiça qayta tayyorlaş kurslaridan ötkazildi. Xalqta'limi bölimlari qoşida bolalarni maktab ta'limiga tayyorgarligini belgilaydigan «Taşhis markazlari» taşkil etildi. Öquvçilarning bilim va könikmalarini reyting asosida nazorat qiliş, maktab bitiruvçilarini yakuniy attestatsiyasini kompyuter yordamida test orqali amalga oşiriş, T. amaliyotini diagnostik taxdil etiş, T. muassasalarida marketing tizimidan foydalaniş kabi qator pedagogik yangiliklar joriy etildi (q. Ta'limning milliy modeli).
T. mazmuni uning maqsadiga muvofiq, ijtimoiy şartşaroit, fan va texnika, san'at holati va şu kabini hisobga olgan holda belgilanadi. Kasbhunar kollejlari, örta maxsus va oliy öquv yurtlaridagi T.ning mazmuniga umumiy ma'lumotdan taşqari muayyan kasb va mutaxassislik uçun zarur bölgan maxsus bilim, malaka va könikmalar ham kiradi. T. mazmuni öquv reja va dasturlari, darslik va b.da yoritiladi. T.da qöyilgan maqsadga erişiş uçun turli metod, vosita, taşkiliy tizim va şakllar (ma'ruza, suqbat, tajribalar ötkaziş, körgazmali qurollarni qöllaş, kuzatiş, maşq va şu kabi)dan foydalaniladi. Öquv jarayonida texnik vositalar (kino, televideniye, radio, kompyuter, EHM va b.)ni keng qöllaş T. metodini işlab çiqişga katta ta'sir körsatadi.
T.ni taşkil etişning umumiy ta'lim, alohida (individual) ta'lim, taşkiliy ta'lim, sinfdars ta'limi, kurs tizimi ta'limi va b. turlari mavjud. Hoz. şaroitda ijtimoiy talablar, öquvçilarning imkoniyati va ehtiyojlariga muvofiq T. tobora takomillaştirilib, yangi metod va şakllari işlab çiqilmoqda. Xususan, T.ning keng umumiy ma'lumot asosida kasbiy ixtisoslaşişning ahamiyati tobora oşmoqda, ommaviy kommunikatsiya vositalari — radio, televideniye, kino, kompyuter, vaqtli matbuotdan, şuningdek, öz ustida işlaşning turli şakllaridan foydalanilmoqda.
Komiljon Hoşimov.
Q.: Didaktika, Pedagogika, Pedotsentrizm, Ta'limning milliy modeli
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАЪЛИМ — билим бериш, малака ва кўникмалар ҳосил қилиш жараёни, кишини ҳаётга ва меҳнатга тайёрлашнинг асосий воситаси. Т. жараёнида маълумот олинади ва тарбия амалга оширилади. Т. тор маънода ўқитиш тушунчасини англатади. Лекин у фақат турли типдаги ўқув юртларида ўқитиш жараёнини эмас, оила, ишлаб чиқариш. ва бошқа соҳаларда маълумот бериш жараёнини ҳам билдиради.
Т.нинг мазмуни ва моҳияти жамиятнинг моддий ва маданий тараққиёти даражаси билан белгиланади. Ижтимоий муносабатлар, умумий маълумотга бўлган эҳтиёж, кишиларнинг касбий тайёргарлигига, Т. ҳақидаги педагогик ғояларга қараб кишилик жамияти тараққиётининг турли босқичларида Т.нинг моҳияти, методи, ташкилий шакллари ўзгариб борган (қ. Педагогика).
Т. моҳиятэътибори билан даре бериш жараёнини, яъни педагог (ўқитувчи) фаолиятини, умуман ўқувчининг билиш, ўрганиш фаолиятига раҳбарлик қилишни ҳамда уқиш жараёнини, яъни ўқувчи фаолиятини билдиради. Т. жараёни таълим берувчи — ўқитувчи ва таълим олаётган ўқувчилар фаолиятининг йиғиндисидан иборат. Т. ва тарбия жараёнида шахснинг сифатлари, дунёқараши, қобилияти ўсади. Т. авлодлар ўртасидаги маънавий ворисликни таъминлайди: кишиларнинг ижтимоийтарихий тажрибалари ёш авлодга Т. орқали ўтади.
Т. ҳақида турли назариялар мавжуд. Баъзи назариялар Т.ни жамиятнинг ижтимоийиқтисодий тузилишига боғлиқ бўлмаган ҳодиса сифатида баҳоласалар (қ. Педоцентризм), баъзиси Т.нинг синфий характерга эга эканлигини, у жамиятнинг ҳар бир аъзосида муайян сиёсий, фалсафий, ахлоқий, ҳуқуқий қарашларни шакллантириш мақсади сари каратилганлигини таъкидлайди.
Т.нинг мақсади объектив ҳаёт талабларига мувофиқ ҳолда ўзгариб боргани каби, Т.нинг характери, йўналиши ҳам унинг мақсадига мувофиқ ўзгариб боради. Т. диалектик тарзда тараққий этиб борадиган ички зиддиятлар жараёнидир. Т. билиш крбилиятлари, қистуйғулар, идрок, шахсни таркиб топтирувчи кучли омилдир.
Т. жамият қурилишининг муҳим муаммоларини ҳал қилиш — жамиятнинг моддийтехника базасини яратиш, ижтимоий муносабатларни таркиб топтириш, янги кишини тарбиялашга ёрдам беради.
Т. ўқувчининг билиш қобилиятини ўстирувчи асосий омилдир. Ўқувчилар қобилиятини ўстиришга қаратилган тизимлар муайян дидактик қоидалар тарзида намоён бўлади. Дидактик тамойилларда Т.нинг мазмуни ва жараёнларига қўйилган талаблар белгиланади (қ. Дидактика). Т.нинг мақсади ва вазифалари ижтимоий тузум, шунингдек муайян ўқув юртлари функциясига мувофиқ тарихан ўзгариб боради. ЎзРнинг 1997 й. 29 авг.да қабул қилинган «Таълим тўғрисида»ги қонуни ва Кадрлар тайёрлаш миллий дастури Т. тизимининг барча йўналишларини такомиллаштириш ва ривожлантириш учун кенг имкониятлар очиб берди. 1996 й.дан бошлаб лотин имлосига асосланган янги ўзбек алифбоси жорий этилди ва шу йилдан бошлаб янги ёзув асосида дастурлар, қўлланмалар ва дарсликлар яратишга киришилди, ўқитувчилар лотин имлоси асосидаги янги ўзбек алифбоси бўйича қайта тайёрлаш курсларидан ўтказилди. Халқтаълими бўлимлари қошида болаларни мактаб таълимига тайёргарлигини белгилайдиган «Ташҳис марказлари» ташкил этилди. Ўқувчиларнинг билим ва кўникмаларини рейтинг асосида назорат қилиш, мактаб битирувчиларини якуний аттестациясини компьютер ёрдамида тест орқали амалга ошириш, Т. амалиётини диагностик тахдил этиш, Т. муассасаларида маркетинг тизимидан фойдаланиш каби қатор педагогик янгиликлар жорий этилди (қ. Таълимнинг миллий модели).
Т. мазмуни унинг мақсадига мувофиқ, ижтимоий шартшароит, фан ва техника, санъат ҳолати ва шу кабини ҳисобга олган ҳолда белгиланади. Касбҳунар коллежлари, ўрта махсус ва олий ўқув юртларидаги Т.нинг мазмунига умумий маълумотдан ташқари муайян касб ва мутахассислик учун зарур бўлган махсус билим, малака ва кўникмалар ҳам киради. Т. мазмуни ўқув режа ва дастурлари, дарслик ва б.да ёритилади. Т.да қўйилган мақсадга эришиш учун турли метод, восита, ташкилий тизим ва шакллар (маъруза, суқбат, тажрибалар ўтказиш, кўргазмали қуролларни қўллаш, кузатиш, машқ ва шу каби)дан фойдаланилади. Ўқув жараёнида техник воситалар (кино, телевидение, радио, компьютер, ЭҲМ ва б.)ни кенг қўллаш Т. методини ишлаб чиқишга катта таъсир кўрсатади.
Т.ни ташкил этишнинг умумий таълим, алоҳида (индивидуал) таълим, ташкилий таълим, синфдарс таълими, курс тизими таълими ва б. турлари мавжуд. Ҳоз. шароитда ижтимоий талаблар, ўқувчиларнинг имконияти ва эҳтиёжларига мувофиқ Т. тобора такомиллаштирилиб, янги метод ва шакллари ишлаб чиқилмоқда. Хусусан, Т.нинг кенг умумий маълумот асосида касбий ихтисослашишнинг аҳамияти тобора ошмоқда, оммавий коммуникация воситалари — радио, телевидение, кино, компьютер, вақтли матбуотдан, шунингдек, ўз устида ишлашнинг турли шаклларидан фойдаланилмоқда.
Комилжон Ҳошимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.