Termal suvlar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 310-b. — ziyouz.com
Termal suvlar (frans. therma iliq, yun. therme — iliq, issiq) — Yer pöstidagi yuqori trali (20° va undan ortiq) yer osti suvlari. 20° trali izotermalar köp yillab töngib yotgan hududlarda 1500—2000 m dan, subtropiklarda 400 m va undan kamroq çuqurlikda, tropiklarda esa yuzada böladi. Artezian havzalarda 2000—3000 m li burği quduqlari yordamida 70—100° va undan yuqori trali issiq suvlar oçilmoqda. Toğlar (mas., Alp, Kavkaz, Tyanşan va Pomir toğlari)da T.ye. issiq buloqlar (trasi 50—90°), harakatdagi vulkanli rnlarda geyzerlar, qaynoq suv va buğ aralaşmalari (trasi 150— 200°) holida namoyon böladi. Kimyoviy, gaz tarkibi va minerallaşuviga köra — çuçuk va şörroq gidrokarbonatli, natriyli, azotli, karbonat angidridli va vodorod sulfidli, şör va namakob xloridli, natriyli va kalsiynatriyli, azotmetanli va metanli, ayrim joylarda vodorod sulfidli suvlar mavjud (q. Mineral suvlar). T.ye.dan qadimdanoq davolaş maqsadlarida, kurortlarda, şuningdek, texnik maqsadlarda hamda uyjoy va işlab çiqariş. binolarini, issiqxonalarni isitişda va b.da keng foydalaniladi. T.ye. mavjud bölgan joylarda elektr styalar qurilgan. Toşkentda qisqa muddat T.s.dan maişiy xizmatlar, Qoplonbekda issiqxonalarni isitiş maqsadlarida foydalanildi. Foydalaniladigan zaxirasining çeklanganligi, xususan, T.yening davo xususiyatlari va sifatli ta'mi uçun Toşkent T.s.dan hozirda faqat balneologik va iste'mol maqsadlarida foydalaniladi. Issiklik bilan ta'minlaşda T.ye. kuçeiz termal (20—50°), termal (50—75°), yuqori termal (75 — 100°) suvlarga bölinadi (yana q. Yer osti suvlari).
Özbekistonda ilk marotaba Oltinsoy T.ye. koni foydalaniş zaxirasini hisobga olgan holda (issiqxona xöjaliklarini isitiş uçun) razvedka kilingan. Mazkur T.ye. manbai Navoiy viloyati Xatirçi tumani hududidagi Oqtovning jan. yon bağrida joylaşgan.
Q.: Mineral suvlar, Yer osti suvlari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕРМАЛ СУВЛАР (франц. therma илиқ, юн. therme — илиқ, иссиқ) — Ер пўстидаги юқори трали (20° ва ундан ортиқ) ер ости сувлари. 20° трали изотермалар кўп йиллаб тўнгиб ётган ҳудудларда 1500—2000 м дан, субтропикларда 400 м ва ундан камроқ чуқурликда, тропикларда эса юзада бўлади. Артезиан ҳавзаларда 2000—3000 м ли бурғи қудуқлари ёрдамида 70—100° ва ундан юқори трали иссиқ сувлар очилмоқда. Тоғлар (мас., Альп, Кавказ, Тяньшан ва Помир тоғлари)да Т.е. иссиқ булоқлар (траси 50—90°), ҳаракатдаги вулканли рнларда гейзерлар, қайноқ сув ва буғ аралашмалари (траси 150— 200°) ҳолида намоён бўлади. Кимёвий, газ таркиби ва минераллашувига кўра — чучук ва шўрроқ гидрокарбонатли, натрийли, азотли, карбонат ангидридли ва водород сульфидли, шўр ва намакоб хлоридли, натрийли ва кальцийнатрийли, азотметанли ва метанли, айрим жойларда водород сульфидли сувлар мавжуд (қ. Минерал сувлар). Т.е.дан қадимданоқ даволаш мақсадларида, курортларда, шунингдек, техник мақсадларда ҳамда уйжой ва ишлаб чиқариш. биноларини, иссиқхоналарни иситишда ва б.да кенг фойдаланилади. Т.е. мавжуд бўлган жойларда электр стялар қурилган. Тошкентда қисқа муддат Т.с.дан маиший хизматлар, Қоплонбекда иссиқхоналарни иситиш мақсадларида фойдаланилди. Фойдаланиладиган захирасининг чекланганлиги, хусусан, Т.енинг даво хусусиятлари ва сифатли таъми учун Тошкент Т.с.дан ҳозирда фақат бальнеологик ва истеъмол мақсадларида фойдаланилади. Иссиклик билан таъминлашда Т.е. кучеиз термал (20—50°), термал (50—75°), юқори термал (75 — 100°) сувларга бўлинади (яна қ. Ер ости сувлари).
Ўзбекистонда илк маротаба Олтинсой Т.е. кони фойдаланиш захирасини ҳисобга олган ҳолда (иссиқхона хўжаликларини иситиш учун) разведка килинган. Мазкур Т.е. манбаи Навоий вилояти Хатирчи тумани ҳудудидаги Оқтовнинг жан. ён бағрида жойлашган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.