Tolerantlik

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 476–477-b. — ziyouz.com

Tolerantlik (immunologik tolerantlik — barça antigenlarga immunoreaktivlik xususiyatini saqlagan holda organizmning muayyan antigenga nisbatan immunologik javobining yöqolişi yoki susayişi. «T.» termini ingliz olimi P. Medavar (1953) tomonidan köçirib ötqazilgan begona töqimaga nisbatan organizm immun sistemasi «çidamliligini» körsatiş maqsadida taklif etilgan. «Immunologik falajlik», «areaktivlik», «antigen oğirligi» kabi terminlar T. ning har xil şakllariga moye keladi. Soğlom organizmning immun tizimi özining antigenlariga nisbatan tolerant bölişi tufayli organizm töqima va hujayralariga zarar yetkazişi mumkin bölgan antitelolarni işlab çiqarmaydi. Homilaning alloantigenlarga nisbatan tolerantligining fiziologik holati homiladorlik paytida vujudga keladi, degan taxminlar mavjud. Kon hosil qiluvçi (plazmatik) hujayralarning ona qornida böladigan almaşinuvlari natijasida har xil tuxumli egizaklarda ham qonning guruhlangan (q. Qon guruhlari) antigenlariga nisbatan özaro fiziologik T. paydo bölişi mumkin.

Bakteriya va viruslarga nisbatan T. latent, ya'ni yaşirin infeksiya yuqqanida (mas., odamda zardob gepatiti virusi) kuzatiladi. Organ va töqimalar transplantatsiyasi (köçirib ötqaziş) da transplantantning takdiri retsipiyentda donorning gistoörindoş antigenlariga nisbatan hosil qilinayotgan T.ning qançalik töliq va uzoq bölişi bilan aniklanadi. Xususiy antigenlarga nisbatan T.ning buzilişi avtoimmun kasalliklarni keltirib çiqaradi. T. töliq yoki immun javobning biron şakliga taallukli bölişi mumkin (mas., antigenlar hosil qiliş qobiliyatini yöqotganda hujayra immunitetini saqlab qoliş). T.ning murakkab tabiati, bu holatni örganiş uçun tajribalar ötkaziş vaqtida oçiladi. Immunokompetent hujayralar ma'lum klonlari hayot faoliyatining pasayişi yoki butunlay töxtaşi natijasida qaytmas T. vujudga kelişi kuzatilgan. Bunday holat immun sistema pişib yetilmagan davrda, ayniqsa, organizmga köp miqsorda antigenlar kiritilganda paydo böladi (homilaning ona qornida rivojlanişi davrida yoki bola tuğilgandan keyingi dastlabki kunlarda).

Voyaga yetgan organizmlarda T.ni, ionlovçi nurlar yoki immunodepressantlar yordamida immunokompetent hujayralarni töliq böğiş bilan vujudga keltiriş mumkin. Organizmga kiçik dozadagi eruvçan antigenlar kiritib, qaytar T. hosil qilsa böladi. Bunday antigenlarning molekulalari limfotsitlar membranasiga joylaşgan immunoglobulinlarning molekulalari bilan birikib, ularni tösib qöyadi, deb taxmin qilinadi. Qaytar T.ni antigenantitelo kompleksi ham hosil qiladi. T. V limfotsitlar hamda fagotsitlarning immun javobini töxtatib turuvçi maxsus Tlimfotsitlar mavjud. Bunday Tlimfotsitlar (supressorlar) xususiy antigenlarga nisbatan fiziologik T.ni saqlab turişi mumkin. Antitelolarning bir meyorda hosil bölişini amalga oşiruvçi T. şakli ham mavjud; bu jarayonda vujudga kelgan barça antitelolar töqimalardagi antigenlar bilan boğlanadi. T.ni organizmga köp miqdorda antitelolar kiritiş orqali ham hosil qiliş mumkin. Bu antitelolar antigen molekulalarini limfotsitlarga yetkazmasdan uşlab qoladi yoki antigenni immunokompetent hujayralardan tösib turadi. Organizmning taşki muhitning noqulay şaroitlariga çidaşi ham T. deb ataladi.

Ösimliklarda T. himoya reaksiyasining bir turi, yuqtirilgan kasallikka javoban öziga xos çidamlilikning namoyon bölişi. Turda T.ning paydo bölişi tanlaş natijasi bilan boğliq bölib, tabiiy populyatsiyalardagi evolyutsion jarayonda ösimlik bilan patogen örtasida uzoq vaqt davom etgan özaro ta'sirlar natijasida vujudga keladi. Madaniy ösimliklar T. tufayli epifitotiya (yoppasiga zararlaniş) şaroitida qam qoniqarli hosil beradi. T.ning namoyon bölişi ekologik şaroitlarga (harorat, havo, tuproq), yoş ösimlik ontogenezi fazalariga va b.ga boğliq. Barça navlarga mansub bölgan ösimliklar T.i qulay şaroitlarda östirilganda (oziklantiriş, agrotexnika) oşadi. Tolerant navlardan keng mikyosda foydalaniş xavfli, çunki ular boşqa ösimliklarni zararlovçi manba böladi; kasallik qözğatuvçi yangi mikroorganizmlarning paydo bölişiga qulay şaroit yaratadi.

Farmakologiya va toksikologiyada T. zaharli va farmatsevtik moddalar (mas., narkotiklar)ga nisbatan sezuvçanlikning pasayişini anglatadi. Uzoq vaqt davomida organizmga kiçik dozalarni kiritiş natijasida kuçli ta'sir etuvçi zaharlarga könikiş mitridatizm deb ataladi (q. Immunitet, Immunologiya).

Abdukarim Zikiryoyev.

Q.: Immunitet, Immunitet, Immunitet, Immunologiya

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОЛЕРАНТЛИК (иммунологик толерантлик — барча антигенларга иммунореактивлик хусусиятини сақлаган ҳолда организмнинг муайян антигенга нисбатан иммунологик жавобининг йўқолиши ёки сусайиши. «Т.» термини инглиз олими П. Медавар (1953) томонидан кўчириб ўтқазилган бегона тўқимага нисбатан организм иммун системаси «чидамлилигини» кўрсатиш мақсадида таклиф этилган. «Иммунологик фалажлик», «ареактивлик», «антиген оғирлиги» каби терминлар Т. нинг ҳар хил шаклларига мое келади. Соғлом организмнинг иммун тизими ўзининг антигенларига нисбатан толерант бўлиши туфайли организм тўқима ва ҳужайраларига зарар етказиши мумкин бўлган антителоларни ишлаб чиқармайди. Ҳомиланинг аллоантигенларга нисбатан толерантлигининг физиологик ҳолати ҳомиладорлик пайтида вужудга келади, деган тахминлар мавжуд. Кон ҳосил қилувчи (плазматик) ҳужайраларнинг она қорнида бўладиган алмашинувлари натижасида ҳар хил тухумли эгизакларда ҳам қоннинг гуруҳланган (қ. Қон гуруҳлари) антигенларига нисбатан ўзаро физиологик Т. пайдо бўлиши мумкин.

Бактерия ва вирусларга нисбатан Т. латент, яъни яширин инфекция юққанида (мас., одамда зардоб гепатити вируси) кузатилади. Орган ва тўқималар трансплантацияси (кўчириб ўтқазиш) да трансплантантнинг такдири реципиентда донорнинг гистоўриндош антигенларига нисбатан ҳосил қилинаётган Т.нинг қанчалик тўлиқ ва узоқ бўлиши билан аникланади. Хусусий антигенларга нисбатан Т.нинг бузилиши автоиммун касалликларни келтириб чиқаради. Т. тўлиқ ёки иммун жавобнинг бирон шаклига тааллукли бўлиши мумкин (мас., антигенлар ҳосил қилиш қобилиятини йўқотганда ҳужайра иммунитетини сақлаб қолиш). Т.нинг мураккаб табиати, бу ҳолатни ўрганиш учун тажрибалар ўтказиш вақтида очилади. Иммунокомпетент ҳужайралар маълум клонлари ҳаёт фаолиятининг пасайиши ёки бутунлай тўхташи натижасида қайтмас Т. вужудга келиши кузатилган. Бундай ҳолат иммун система пишиб етилмаган даврда, айниқса, организмга кўп миқцорда антигенлар киритилганда пайдо бўлади (ҳомиланинг она қорнида ривожланиши даврида ёки бола туғилгандан кейинги дастлабки кунларда).

Вояга етган организмларда Т.ни, ионловчи нурлар ёки иммунодепрессантлар ёрдамида иммунокомпетент ҳужайраларни тўлиқ бўғиш билан вужудга келтириш мумкин. Организмга кичик дозадаги эрувчан антигенлар киритиб, қайтар Т. ҳосил қилса бўлади. Бундай антигенларнинг молекулалари лимфоцитлар мембранасига жойлашган иммуноглобулинларнинг молекулалари билан бирикиб, уларни тўсиб қўяди, деб тахмин қилинади. Қайтар Т.ни антигенантитело комплекси ҳам ҳосил қилади. Т. В лимфоцитлар ҳамда фагоцитларнинг иммун жавобини тўхтатиб турувчи махсус Тлимфоцитлар мавжуд. Бундай Тлимфоцитлар (супрессорлар) хусусий антигенларга нисбатан физиологик Т.ни сақлаб туриши мумкин. Антителоларнинг бир меъёрда ҳосил бўлишини амалга оширувчи Т. шакли ҳам мавжуд; бу жараёнда вужудга келган барча антителолар тўқималардаги антигенлар билан боғланади. Т.ни организмга кўп миқдорда антителолар киритиш орқали ҳам ҳосил қилиш мумкин. Бу антителолар антиген молекулаларини лимфоцитларга етказмасдан ушлаб қолади ёки антигенни иммунокомпетент ҳужайралардан тўсиб туради. Организмнинг ташки муҳитнинг ноқулай шароитларига чидаши ҳам Т. деб аталади.

Ўсимликларда Т. ҳимоя реакциясининг бир тури, юқтирилган касалликка жавобан ўзига хос чидамлиликнинг намоён бўлиши. Турда Т.нинг пайдо бўлиши танлаш натижаси билан боғлиқ бўлиб, табиий популяциялардаги эволюцион жараёнда ўсимлик билан патоген ўртасида узоқ вақт давом этган ўзаро таъсирлар натижасида вужудга келади. Маданий ўсимликлар Т. туфайли эпифитотия (ёппасига зарарланиш) шароитида қам қониқарли ҳосил беради. Т.нинг намоён бўлиши экологик шароитларга (ҳарорат, ҳаво, тупроқ), ёш ўсимлик онтогенези фазаларига ва б.га боғлиқ. Барча навларга мансуб бўлган ўсимликлар Т.и қулай шароитларда ўстирилганда (озиклантириш, агротехника) ошади. Толерант навлардан кенг микёсда фойдаланиш хавфли, чунки улар бошқа ўсимликларни зарарловчи манба бўлади; касаллик қўзғатувчи янги микроорганизмларнинг пайдо бўлишига қулай шароит яратади.

Фармакология ва токсикологияда Т. заҳарли ва фармацевтик моддалар (мас., наркотиклар)га нисбатан сезувчанликнинг пасайишини англатади. Узоқ вақт давомида организмга кичик дозаларни киритиш натижасида кучли таъсир этувчи заҳарларга кўникиш митридатизм деб аталади (қ. Иммунитет, Иммунология).

Абдукарим Зикирёев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.