Tovuş
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 435–436-b. — ziyouz.com
Tovuş (tilşunoslikda), nutk, tovuşi — kişining murakkab artikulyatsion faoliyat natijasi ğisoblangan, muayyan akustik (eşitiliş) va perseptiv (idrok etiliş) xususiyatlari bilan ajralib turadigan eng kiçik nutq birligi. Talaffuz usuliga muvofiq holda T.ning akustikasi, artikulyatsiyasi va persepsiyasi haqida fikr yuritiladi. Har bir nutq tovuşi artikulyatsion jihatdan talaffuz a'zolarining murakkab harakati natijasida paydo böladi. Akustik jihatdan esa, har qanday boşqa tovuş singari, havo muhiti orqali tarqaladigan tebranma harakat sifatida ta'riflanişi mumkin. Nutq tovuşlarini hosil qiluvçi vosita (tebrantiruvçi kuç) öpkadan nafas yöli orqali çiqib, avval böğizga va undan oğiz böşliğiga, ba'zan burun böşliğiga ötadigan havo oqimidir. Ovoz (un), asosan, böğizda hosil böladi. Unda köndalang joylaşgan elastik, yupqa tovuş (un) payçalari mavjud bölib, sözlaş paytida öpkadan çiqayotgan havoning kuçi bilan titraydi va ovoz hosil qiladi. Unlilar, sonorlar va jarangli undoşlardagi ovoz ana şuning natijasidir. Böğiz orqali ötgan havo oqimi til, tanglay, tiş yoki ikki labning tösqinligiga duç kelib, şovqin paydo qiladi, natkjada jarangsiz undoşlar hosil böladi.
T.lar söz va grammatik körsatkiçlarni şakllantiriş hamda ularni bir-biridan farqlaş, ajratiş uçun xizmat qiladi. Bunday xususiyatli T.lar fonema deb yuritiladi, biroq barça T. ham fonema böla olmaydi. T. (fonema)lar bir neça jihatdan tasnif qilinadi. Ovoz va şovqinning iştirok etiş darajasiga köra, ular avvalo 2 ga bölinadi: unli tovuşlar va undoş tovuşlar (q. Fonema, Undoş tovuşlar, Unli tovuşlar).
Q.: Fonema, Undoş tovuşlar, Unli tovuşlar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОВУШ (тилшуносликда), нутк, товуши — кишининг мураккаб артикуляцион фаолият натижаси ғисобланган, муайян акустик (эшитилиш) ва перцептив (идрок этилиш) хусусиятлари билан ажралиб турадиган энг кичик нутқ бирлиги. Талаффуз усулига мувофиқ ҳолда Т.нинг акустикаси, артикуляцияси ва перцепцияси ҳақида фикр юритилади. Ҳар бир нутқ товуши артикуляцион жиҳатдан талаффуз аъзоларининг мураккаб ҳаракати натижасида пайдо бўлади. Акустик жиҳатдан эса, ҳар қандай бошқа товуш сингари, ҳаво муҳити орқали тарқаладиган тебранма ҳаракат сифатида таърифланиши мумкин. Нутқ товушларини ҳосил қилувчи восита (тебрантирувчи куч) ўпкадан нафас йўли орқали чиқиб, аввал бўғизга ва ундан оғиз бўшлиғига, баъзан бурун бўшлиғига ўтадиган ҳаво оқимидир. Овоз (ун), асосан, бўғизда ҳосил бўлади. Унда кўндаланг жойлашган эластик, юпқа товуш (ун) пайчалари мавжуд бўлиб, сўзлаш пайтида ўпкадан чиқаётган ҳавонинг кучи билан титрайди ва овоз ҳосил қилади. Унлилар, сонорлар ва жарангли ундошлардаги овоз ана шунинг натижасидир. Бўғиз орқали ўтган ҳаво оқими тил, танглай, тиш ёки икки лабнинг тўсқинлигига дуч келиб, шовқин пайдо қилади, наткжада жарангсиз ундошлар ҳосил бўлади.
Т.лар сўз ва грамматик кўрсаткичларни шакллантириш ҳамда уларни бир-биридан фарқлаш, ажратиш учун хизмат қилади. Бундай хусусиятли Т.лар фонема деб юритилади, бироқ барча Т. ҳам фонема бўла олмайди. Т. (фонема)лар бир неча жиҳатдан тасниф қилинади. Овоз ва шовқиннинг иштирок этиш даражасига кўра, улар аввало 2 га бўлинади: унли товушлар ва ундош товушлар (қ. Фонема, Ундош товушлар, Унли товушлар).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.