Turk
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 724-b. — ziyouz.com
Turk TURK, turkiylar — jahondagi eng qad. va yirik etnoslardan birining nomi. Sönggi davrda jahon olimlari, jumladan, özbek olimlari tomonidan amalga oşirilgan tadqiqotlar natijasida va qad. xitoy manbalaridagi ma'lumotlarga köra, uşbu atama bundan 3,5—4 ming yil muqaddam rayemsimon iyerogliflar bilan yozilgan bitiklarda «tiyek» va «tiauk» şaklida uçraydi. T. sözi baquvvat, barkamol, odillik kabi ma'nolarni anglatadi, degan fikrlar mavjud. Qad. Xitoy manbalarida turklar qiyofasi çuqur közli, qirra burunli, basavlat va sersoç deb körsatiladi.
Bir neça ming yilliklar davomida turkiy qabilalar köp marta birlaşgan va parçalanganligi tufayli ularning qabilaviy tarkibi özgarib turgan.
Mil. av 2-a.dan — mil. 3-a.gaça bölgan davrda T.lar Hun xoqonligi tarkibida bölganligi sababli Xitoy manbalarida şyunnu, hunnu deb ham atalgan. Mazkur xoqonlik yemirilgandan keyingi 300 y.ga yaqin davr davomida xitoylar T.larni tiyekle (zamonaviy tilda tele) deb ataşgan.
6-a.da T.larda bölgan Aşina avlodi kuçayib Turk xoqonliginç barpo etgan. Xitoy manbalariga kura, 9-a.da tilga olinadigan T. qabilalari 58 ta nom bilan ajratilgan. Şulardan 22 tasi uyğur (ittifoqçilar) deb nomlangan. Uyğur xoqonligi tugatilganidan sung bularning katta bir qismi Turkiston hududida joylaşgan (q. Turk). Turkiya olimlari asarlarida T. qabilasi kökturk deb xam ataladi. Tadqiqotlarga köra, kökturk sözi tangriga, ya'ni osmonga işongan T.lar, balandlik T.lari, kök böri totemi bölgan T.lar kabi ma'nolarni anglatgan. Markaziy Osiyoda T. toponim, etnonim, gidronim sifatida köplab uçraydi.
Abdulahat Xöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРК, туркийлар — жаҳондаги энг қад. ва йирик этнослардан бирининг номи. Сўнгги даврда жаҳон олимлари, жумладан, ўзбек олимлари томонидан амалга оширилган тадқиқотлар натижасида ва қад. хитой манбаларидаги маълумотларга кўра, ушбу атама бундан 3,5—4 минг йил муқаддам раемсимон иероглифлар билан ёзилган битикларда «тиек» ва «тиаук» шаклида учрайди. Т. сўзи бақувват, баркамол, одиллик каби маъноларни англатади, деган фикрлар мавжуд. Қад. Хитой манбаларида турклар қиёфаси чуқур кўзли, қирра бурунли, басавлат ва серсоч деб кўрсатилади.
Бир неча минг йилликлар давомида туркий қабилалар кўп марта бирлашган ва парчаланганлиги туфайли уларнинг қабилавий таркиби ўзгариб турган.
Мил. ав 2-а.дан — мил. 3-а.гача бўлган даврда Т.лар Ҳун хоқонлиги таркибида бўлганлиги сабабли Хитой манбаларида шюнну, ҳунну деб ҳам аталган. Мазкур хоқонлик емирилгандан кейинги 300 й.га яқин давр давомида хитойлар Т.ларни тиеклэ (замонавий тилда теле) деб аташган.
6-а.да Т.ларда бўлган Ашина авлоди кучайиб Турк хоқонлигинч барпо этган. Хитой манбаларига кура, 9-а.да тилга олинадиган Т. қабилалари 58 та ном билан ажратилган. Шулардан 22 таси уйғур (иттифоқчилар) деб номланган. Уйғур хоқонлиги тугатилганидан сунг буларнинг катта бир қисми Туркистон ҳудудида жойлашган (қ. Турк). Туркия олимлари асарларида Т. қабиласи кўктурк деб хам аталади. Тадқиқотларга кўра, кўктурк сўзи тангрига, яъни осмонга ишонган Т.лар, баландлик Т.лари, кўк бўри тотеми бўлган Т.лар каби маъноларни англатган. Марказий Осиёда Т. топоним, этноним, гидроним сифатида кўплаб учрайди.
Абдулаҳат Хўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.