Uotsonkrik modeli
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 126–127-b. — ziyouz.com
Uotsonkrik modeli - qöş spiral dezoksiribonuklein kislotaning tuziliş modeli (gipoteza). U.K.m.ga köra, DNK molekulasi özaro antiparallel yönalgan 2 polinukleotid zanjirdan taşkil topgan. Zanjirlar töğri, öng tomonga buralgan kuş spiraldan iborat. Kuş spiral qaramaqarşi joylaşgan azot asoslari örtasidagi vodorod boğlarning özaro ta'siri tufayli mustaxkam uşlanib turadi. U.K.m.ni 1953 y.da Amerika va ingliz olimlari, molekulyar biolog J. Uotson va fizik F. Krik taklif etgan. Modelning yaratilişida M. Uilkins va R. Franklin olgan DNK ning yuqori sifatli rentgenogrammasi (1950—52), L. Polingning har xil spiral strukturalar rentgenogrammasi körinişini oldindan aytib berişga imkon beruvçi nazariyasi (1951), A. Todd va uning xodimlari tomonidan DNK molekulasidagi nukleotidlar örtasidagi kimyoviy boğlar tabiatining aniklanişi (1952), E. Çargaffning DNK molekulasidagi azot asoslarining özaro nisbatini aniqlaşi (1947—50) muhim ahamiyatga ega böldi. U.K.m. DNKning matritsali yarimkonservativ reduplikatsiyasi mexanizmini, genetik informatsiyaning transkripsiyasi (q. Transkripsiya) va kodlaşning umumiy prinsiplarini, mutatsion jarayonning ayrim molekulyar mexanizmlarini başorat kdliş uçun asos böldi.
Keyinçalik ötkazilgan juda kuplab tadqiqotdarda U.K.m.ning asosiy körsatkiçlari tajriba asosida tasdikdandi. DNK molekulasining boşqaça körinişga ega bölgan, mas, zigzagsimon modeli ham taklif qilindi. Genomning ayrim qismlarida çap tomonga buralgan, ya'ni ZDNKning mavjudligi tajriba yöli b-n tasdiqlangan (A. Riç, 1974). Biroq U.K.m. DNK molekulasi strukturasini faqat in vitro emas, balki in vino şaroitida ham, asosan, töğri aks ettirişiga şubhalanişga asos yöq. U.K.m.ning kaşf etilişi biol.ning yangi yönalişi — molekulyar biol. fanining rivojlanişi uçun kuçli turtki böldi. U.K.m. biol. sohasida 20-a.da kaşf etilgan uçta yirik kaşfyyotdan biri sifatida e'tirof etiladi.
Q.: Transkripsiya, Transkripsiya, Transkripsiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УОТСОНКРИК МОДЕЛИ - қўш спирал дезоксирибонуклеин кислотанинг тузилиш модели (гипотеза). У.К.м.га кўра, ДНК молекуласи ўзаро антипараллел йўналган 2 полинуклеотид занжирдан ташкил топган. Занжирлар тўғри, ўнг томонга буралган куш спиралдан иборат. Куш спирал қарамақарши жойлашган азот асослари ўртасидаги водород боғларнинг ўзаро таъсири туфайли мустахкам ушланиб туради. У.К.м.ни 1953 й.да Америка ва инглиз олимлари, молекуляр биолог Ж. Уотсон ва физик Ф. Крик таклиф этган. Моделнинг яратилишида М. Уилкинс ва Р. Франклин олган ДНК нинг юқори сифатли рентгенограммаси (1950—52), Л. Полингнинг ҳар хил спирал структуралар рентгенограммаси кўринишини олдиндан айтиб беришга имкон берувчи назарияси (1951), А. Тодд ва унинг ходимлари томонидан ДНК молекуласидаги нуклеотидлар ўртасидаги кимёвий боғлар табиатининг аникланиши (1952), Э. Чаргаффнинг ДНК молекуласидаги азот асосларининг ўзаро нисбатини аниқлаши (1947—50) муҳим аҳамиятга эга бўлди. У.К.м. ДНКнинг матрицали яримконсерватив редупликацияси механизмини, генетик информациянинг транскрипцияси (қ. Транскрипция) ва кодлашнинг умумий принципларини, мутацион жараённинг айрим молекуляр механизмларини башорат кдлиш учун асос бўлди.
Кейинчалик ўтказилган жуда куплаб тадқиқотдарда У.К.м.нинг асосий кўрсаткичлари тажриба асосида тасдикданди. ДНК молекуласининг бошқача кўринишга эга бўлган, мас, зигзагсимон модели ҳам таклиф қилинди. Геномнинг айрим қисмларида чап томонга буралган, яъни ZДНКнинг мавжудлиги тажриба йўли б-н тасдиқланган (А. Рич, 1974). Бироқ У.К.м. ДНК молекуласи структурасини фақат in vitro эмас, балки in vino шароитида ҳам, асосан, тўғри акс эттиришига шубҳаланишга асос йўқ. У.К.м.нинг кашф этилиши биол.нинг янги йўналиши — молекуляр биол. фанининг ривожланиши учун кучли туртки бўлди. У.К.м. биол. соҳасида 20-а.да кашф этилган учта йирик кашфйётдан бири сифатида эътироф этилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.