Vaqt
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 73–75-b. — ziyouz.com
Vaqt — 1) materiyaning asosiy yaşaş şakllaridan biri (q. Fazo va vaqt); 2) tabiatdagi biror davriy hodisaga, mas., Yerning öz öqi atrofida aylaniş davriga nisbatan hisoblanadigan ölçov birligi.
Vaqtni ölçaş. Yerning öz öqi atrofida aylaniş davri b-n ölçanadigan V. birligi sutka (bir keça-kunduz) deb ataladi. V.ning kattaroq birliklari oy (Oyning Yer atrofida aylaniş davri), yil (Yerning Quyoş atrofida aylaniş davri)dir. Yerning uz öqi atrofida aylaniş davri yulduzlarga yoki bahorgi teng kunlik nuqta-siga nisbatan olinsa, yulduz sutka si, Quyoşga nisbatan hisoblansa, haqiqiy Quyoş sutkasi, Örtaça Quyoşga nisbatan esa örtaça Quyoş sutkasi deyiladi. Oyning yer atrofida yulduzlarga nisbatan aylaniş davri — siderik oy (yulduz oyi), Oyning ikkita bir xil fazalari orasida ötadigan davr —sinodik oy deyiladi. Nihoyat, Quyoşning Yer atrofida körinma (vizual) harakati yulduzlarga nisbatan olinsa, siderik yil (yulduz yili), bahorgi teng kunlik nuqtasiga nisbatan xisoblansa,tropik yil hosil böladi. Vaqtning eng kiçik birligi qilib sutkaning 1/86400 qismiga teng vaqt — sekund qabul qilingan. Fan va texnikada sekundning mingdan, milliondan bir uluşlari b-n ham iş köriladi. Olimlar Yerning öz öqi atrofida notekis aylanişini aniqlaşdi. Şuning uçun vaqt birligining özgarmasligini ta'minlaş maqsadida nazariy efemerid sekund birligi qabul qilingan. Efemerid sekund tropik şlning 1/31556925,9747 uluşiga teng (maxrajidagi raqam asrimiz boşi — 1900 tropik yildagi sekundlar soni). Vaqtning boşqa birliklari vaqt ötişiga boğliq bölmagan özgarmas birlik — efemerid sekund yordamida istalgan davr uçun hisoblanişi mumkin. Demak, vaqtning asosiy birligi qilib, efemerid sutkaning 1/86400 uluşiga teng efemerid sekund qabul qilingan. Bunda Yerning öz öqi atrofidagi notekis harakati hisobga olingan. Bevosita kuzatişlarga asoslanib yulduz vaqti aniqlanadi. Uning asosiy ölçov birligi yulduz sutkasi hisoblanadi. Yulduz sutkasining boşlanişi bahorgi teng kunlik nuqtasining yuqori kulminatsiya paytiga töğri keladi. Şu paytda yulduz vakti b-n yuradigan soatlar 0 soat 0 min. 0 sek.ni körsatişi kerak. Bahorgi teng kunlik nuqtasi Yerning nutatsion (q. Nutatsiya) harakati ta'siridan xoli deb qabul qilingan vaqt örtaça yulduz vaqti deb ataladi. Yerning yulduzlarga nisbatan öz öqi atrofida aylaniş davri 24 soat 0 min. 0,0084 sek. örtaça yulduz vaqtiga teng böladi.
Kundalik hayotimizda asosan örtaça Quyoş vaqtidan foydalanamiz. Örtaça Quyoş — ekvator böylab tropik yil içida bir marta tekis aylanib çiqadigan xayoliy nuktadir. Örtaça Quyoş markazining yuqori kulminatsiya paytiörtaça tuş payti deb ataladi. Örtaça Quyoş vaqti şu paytdan boşlanadi. Örtaça Quyoş markazining pastki kulminatsiya payti yarim tun deb ataladi. Fuqaro vaqti şu paytdan (soat 24oy dan) hisoblanadi va taqvim (kalendar) kun özgaradi. Astronomiyada 1925 y.gaça kun hisobi tuş paytida özgarar, ya'ni yangi kun kunduzi soat 12 dan boşlanar edi. 1925 y.dan boşlab astronomiyada ham fuqaro vaqtidan foydalanilmokda.
Tropik yil 366,2422 yulduz sutkasidan iborat; bunda Yer Quyoş atrofini bir marta töliq aylanib çiqadi, şu sababli, Quyoşga nisbatan Yerning öz öqi atrofida aylaniş soni kam, ya'ni 365,2422 sutka böladi. Şuning uçun 366,2422 yulduz sutkasi 365,2422 örtaça Quyoş sutkasiga teng. Bundan quyi-dagi xulosalarga keliş mumkin. Yulduz vaqtining 24 soati — örtaça Quyoş vaqtining 23 soat 56 min. 4,090 sekundiga, örtaça Quyoş vaqtining 24 soati — yulduz vaqtining 24 soati 3 min. 56,555 sekundiga teng. Yudduz vaqtidan örtaça Quyoş vaktiga va aksinça ötiş uçun astronomik yilnomalarda boşlanğiç meridianning har yarim keçasiga oid yulduz vaqti beriladi. Yer şarining har bir joyida şu joyning öz mahalliy vaqgi bor. Bu vaqg öşa joy meridiani — geografik uzunlamasiga boğliq. Bir meridiandagi soatlar bir vaqtni körsatadi. Yer ğarbdan şarqqa qarab aylangani uçun berilgan meridiandan şarqdagi joylarda soat keçrok vaktni, ğarbdagi joylarda ertaroqni körsatadi. Ikki joyning mahalliy vaqtlari orasidagi farq şu joylar geografik uzunlamalarining soat, minut va sekundlar b-n hisoblanadigan farqiga teng.
Xalqaro kelişuvga binoan, Grinviç meridiani boşlanğiç (nolinçi) meridian deb qabul qilingan. Grinviç fuqaro vaqti dunyo vaqti deb qabul etilgan. Har bir joyning öz fuqaro vaqti bölişi özaro aloqa va sayohatlarda köp noqulayliklar tuğdiradi. Şu sababli, bir vaqtlar turli mamlakatlarda öz poytaxt vaqtlarini qabul qilişgan. 1884 y.dan boşlab, Yer şari 24 soat mintaqaga bölindi. Har bir mintaqadagi joylar bir xil vaqtga, ya'ni örtaça meridian vaqtiga ega böladi. Mintaqalar Grinviç meridianidan boşlab 0 dan 23 gaça raqamlanadi. Şuning uçun ma'lum mintaqa raqamiga teng songa farq qiluvçi butun soatga teng böladi. Mas., Moskva va Sankt-Peterburg 2- mintaqada yotganligi uçun ularning mahalliy vaqti Grinviç vaqtidan 2 soat, Toşkent 5-mintakada joylaşganligi uçun 5 soat farq qiladi. Sobiq Ittifoqda mintaqa vaqti XKS dekreta b-n 1919 y. 1 iyuldan boşlab kiritilgan. Tabiiy yoruğlikdan samarali foydalaniş hamda xalq xöjaligi va turmuşda elektr energiyasini mutanosib taqsimlaş maqsadida köp mamlakatlarda yoz paytlarida soat millari 1 yoki bir neça soat oldinga suriladi (q. Dekret vaqti). Toşkent vakti deb yuritiladigan 5- mintaqaning dekret vaqti dunyo vaktidan 6 soat oldindadir.
Fizikada V.ni ölçaş örganiladigan jarayonlarga tezligi yoki takrorlaniş davri ma'lum boşqa jarayonlarni taqqoslaşga asoslangan. Katta V. oraliqlari, mas., mln. va mlrd. yillar b-n ölçanadigan osmon jismlarining yoşi ularning tarkibiga (vodorod va geliy miqdoriga) qarab aniqlanadi. Kiçikroq vaqt oraliği — sutka, soat, minut va sekund turli soatlar yordamida ölçanadi. Ilgari quyoş soati, suv soati va qum soatlar qöllanilgan. Xozir V.ni juda aniq ölçaşga imkon beradigan mayatnikli, kvars va elektron soatlar işlatiladi. V.ning juda kiçik uluşlari (mas., 0,2—0,01 sek.) boşqa usullar b-n ölçanadi. Mas., portlaş reaksiyalari sekundning yuzlarça va minglarça uluşi davomida ötadi. Bunday jarayonlar ossillograf b-n qayd qilinadi. Ba'zan atom va yadro jarayonlari sekundning mln. va mlrd. uluşlari içida ötadi. Aniq V. astronomiya rasadxonalarining vaqt xizmatlarida maxsus asboblar yordamida yulduzlarni kuzatib aniqlanadi, juda aniq yuradigan soatlar yordamida «saqlanadi» va radiosignallar yordamida tarqatiladi. V.ning katta bölaklarini ölçaş uçun yil birligiga asoslangan taqvim qöllaniladi.
Elektronikaning rivojlanişi munosabati b-n 20-a. 60-y.larida astronomik kuzatuvlarga boğliq bölmagan butunlay yangi vaqtni ölçaş tizimi paydo böldi. Bu tizim kvant generatorlar (atom soatlari) b-n nazorat qilib turiladigan aniq kvars soatlardan foydalaniş ga asoslanadi. V.ni ölçaşning bu tizimi atom vakti nomini oddi va TA /deb belgilandi. Etalon birlik sifatida atom sekunddan foydalaniladi. Uning qiymati seziy 133 atomidagi energiya ötişlaridan birining rezonans çastotasi yordamida aniqlanadi. Vaqt xizmati atom soatlari yordamida aniq V. radiosignallarini berib turadi. TA vakt sekundlari davomiyligi har yili astronomik kuzatuvlar yordamida nazorat qilinadi. V.ni ölçaşning barça tizimlari muntazam ravişda bir-biriga taqqoslab turiladi. Bunday taqqoslaşlar natijalari idorasi Parijda joylaşgan Xalqaro vaqt byurosi «Axborotlari»da e'lon qilib boriladi. Özbekistan FA. Astronomiya in-tida ham vaqt xizmati b-n şuğullaniladi (q. Astronomiya instituti, Vakt xizmati).
Ad.: Bakulin P. I., Blinov N. S, Slujba toçnogo vremeni, M., 1968.
Q.: Astronomiya instituti, Fazo va vaqt, Nutatsiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ВАҚТ — 1) материянинг асосий яшаш шаклларидан бири (қ. Фазо ва вақт); 2) табиатдаги бирор даврий ҳодисага, мас., Ернинг ўз ўқи атрофида айланиш даврига нисбатан ҳисобланадиган ўлчов бирлиги.
Вақтни ўлчаш. Ернинг ўз ўқи атрофида айланиш даври б-н ўлчанадиган В. бирлиги сутка (бир кеча-кундуз) деб аталади. В.нинг каттароқ бирликлари ой (Ойнинг Ер атрофида айланиш даври), йил (Ернинг Қуёш атрофида айланиш даври)дир. Ернинг уз ўқи атрофида айланиш даври юлдузларга ёки баҳорги тенг кунлик нуқта-сига нисбатан олинса, юлдуз сутка си, Қуёшга нисбатан ҳисобланса, ҳақиқий Қуёш суткаси, Ўртача Қуёшга нисбатан эса ўртача Қуёш суткаси дейилади. Ойнинг ер атрофида юлдузларга нисбатан айланиш даври — сидерик ой (юлдуз ойи), Ойнинг иккита бир хил фазалари орасида ўтадиган давр —синодик ой дейилади. Ниҳоят, Қуёшнинг Ер атрофида кўринма (визуал) ҳаракати юлдузларга нисбатан олинса, сидерик йил (юлдуз йили), баҳорги тенг кунлик нуқтасига нисбатан хисобланса,тропик йил ҳосил бўлади. Вақтнинг энг кичик бирлиги қилиб сутканинг 1/86400 қисмига тенг вақт — секунд қабул қилинган. Фан ва техникада секунднинг мингдан, миллиондан бир улушлари б-н ҳам иш кўрилади. Олимлар Ернинг ўз ўқи атрофида нотекис айланишини аниқлашди. Шунинг учун вақт бирлигининг ўзгармаслигини таъминлаш мақсадида назарий эфемерид секунд бирлиги қабул қилинган. Эфемерид секунд тропик шлнинг 1/31556925,9747 улушига тенг (махражидаги рақам асримиз боши — 1900 тропик йилдаги секундлар сони). Вақтнинг бошқа бирликлари вақт ўтишига боғлиқ бўлмаган ўзгармас бирлик — эфемерид секунд ёрдамида исталган давр учун ҳисобланиши мумкин. Демак, вақтнинг асосий бирлиги қилиб, эфемерид сутканинг 1/86400 улушига тенг эфемерид секунд қабул қилинган. Бунда Ернинг ўз ўқи атрофидаги нотекис ҳаракати ҳисобга олинган. Бевосита кузатишларга асосланиб юлдуз вақти аниқланади. Унинг асосий ўлчов бирлиги юлдуз суткаси ҳисобланади. Юлдуз суткасининг бошланиши баҳорги тенг кунлик нуқтасининг юқори кульминация пайтига тўғри келади. Шу пайтда юлдуз вакти б-н юрадиган соатлар 0 соат 0 мин. 0 сек.ни кўрсатиши керак. Баҳорги тенг кунлик нуқтаси Ернинг нутацион (қ. Нутация) ҳаракати таъсиридан холи деб қабул қилинган вақт ўртача юлдуз вақти деб аталади. Ернинг юлдузларга нисбатан ўз ўқи атрофида айланиш даври 24 соат 0 мин. 0,0084 сек. ўртача юлдуз вақтига тенг бўлади.
Кундалик ҳаётимизда асосан ўртача Қуёш вақтидан фойдаланамиз. Ўртача Қуёш — экватор бўйлаб тропик йил ичида бир марта текис айланиб чиқадиган хаёлий нуктадир. Ўртача Қуёш марказининг юқори кульминация пайтиўртача туш пайти деб аталади. Ўртача Қуёш вақти шу пайтдан бошланади. Ўртача Қуёш марказининг пастки кульминация пайти ярим тун деб аталади. Фуқаро вақти шу пайтдан (соат 24ой дан) ҳисобланади ва тақвим (календарь) кун ўзгаради. Астрономияда 1925 й.гача кун ҳисоби туш пайтида ўзгарар, яъни янги кун кундузи соат 12 дан бошланар эди. 1925 й.дан бошлаб астрономияда ҳам фуқаро вақтидан фойдаланилмокда.
Тропик йил 366,2422 юлдуз суткасидан иборат; бунда Ер Қуёш атрофини бир марта тўлиқ айланиб чиқади, шу сабабли, Қуёшга нисбатан Ернинг ўз ўқи атрофида айланиш сони кам, яъни 365,2422 сутка бўлади. Шунинг учун 366,2422 юлдуз суткаси 365,2422 ўртача Қуёш суткасига тенг. Бундан қуйи-даги хулосаларга келиш мумкин. Юлдуз вақтининг 24 соати — ўртача Қуёш вақтининг 23 соат 56 мин. 4,090 секундига, ўртача Қуёш вақтининг 24 соати — юлдуз вақтининг 24 соати 3 мин. 56,555 секундига тенг. Юддуз вақтидан ўртача Қуёш вактига ва аксинча ўтиш учун астрономик йилномаларда бошланғич меридианнинг ҳар ярим кечасига оид юлдуз вақти берилади. Ер шарининг ҳар бир жойида шу жойнинг ўз маҳаллий вақги бор. Бу вақг ўша жой меридиани — географик узунламасига боғлиқ. Бир меридиандаги соатлар бир вақтни кўрсатади. Ер ғарбдан шарққа қараб айлангани учун берилган меридиандан шарқдаги жойларда соат кечрок вактни, ғарбдаги жойларда эртароқни кўрсатади. Икки жойнинг маҳаллий вақтлари орасидаги фарқ шу жойлар географик узунламаларининг соат, минут ва секундлар б-н ҳисобланадиган фарқига тенг.
Халқаро келишувга биноан, Гринвич меридиани бошланғич (нолинчи) меридиан деб қабул қилинган. Гринвич фуқаро вақти дунё вақти деб қабул этилган. Ҳар бир жойнинг ўз фуқаро вақти бўлиши ўзаро алоқа ва саёҳатларда кўп ноқулайликлар туғдиради. Шу сабабли, бир вақтлар турли мамлакатларда ўз пойтахт вақтларини қабул қилишган. 1884 й.дан бошлаб, Ер шари 24 соат минтақага бўлинди. Ҳар бир минтақадаги жойлар бир хил вақтга, яъни ўртача меридиан вақтига эга бўлади. Минтақалар Гринвич меридианидан бошлаб 0 дан 23 гача рақамланади. Шунинг учун маълум минтақа рақамига тенг сонга фарқ қилувчи бутун соатга тенг бўлади. Мас., Москва ва Санкт-Петербург 2- минтақада ётганлиги учун уларнинг маҳаллий вақти Гринвич вақтидан 2 соат, Тошкент 5-минтакада жойлашганлиги учун 5 соат фарқ қилади. Собиқ Иттифоқда минтақа вақти ХКС декрета б-н 1919 й. 1 июлдан бошлаб киритилган. Табиий ёруғликдан самарали фойдаланиш ҳамда халқ хўжалиги ва турмушда электр энергиясини мутаносиб тақсимлаш мақсадида кўп мамлакатларда ёз пайтларида соат миллари 1 ёки бир неча соат олдинга сурилади (қ. Декрет вақти). Тошкент вакти деб юритиладиган 5- минтақанинг декрет вақти дунё вактидан 6 соат олдиндадир.
Физикада В.ни ўлчаш ўрганиладиган жараёнларга тезлиги ёки такрорланиш даври маълум бошқа жараёнларни таққослашга асосланган. Катта В. оралиқлари, мас., млн. ва млрд. йиллар б-н ўлчанадиган осмон жисмларининг ёши уларнинг таркибига (водород ва гелий миқдорига) қараб аниқланади. Кичикроқ вақт оралиғи — сутка, соат, минут ва секунд турли соатлар ёрдамида ўлчанади. Илгари қуёш соати, сув соати ва қум соатлар қўлланилган. Хозир В.ни жуда аниқ ўлчашга имкон берадиган маятникли, кварц ва электрон соатлар ишлатилади. В.нинг жуда кичик улушлари (мас., 0,2—0,01 сек.) бошқа усуллар б-н ўлчанади. Мас., портлаш реакциялари секунднинг юзларча ва мингларча улуши давомида ўтади. Бундай жараёнлар осциллограф б-н қайд қилинади. Баъзан атом ва ядро жараёнлари секунднинг млн. ва млрд. улушлари ичида ўтади. Аниқ В. астрономия расадхоналарининг вақт хизматларида махсус асбоблар ёрдамида юлдузларни кузатиб аниқланади, жуда аниқ юрадиган соатлар ёрдамида «сақланади» ва радиосигналлар ёрдамида тарқатилади. В.нинг катта бўлакларини ўлчаш учун йил бирлигига асосланган тақвим қўлланилади.
Электрониканинг ривожланиши муносабати б-н 20-а. 60-й.ларида астрономик кузатувларга боғлиқ бўлмаган бутунлай янги вақтни ўлчаш тизими пайдо бўлди. Бу тизим квант генераторлар (атом соатлари) б-н назорат қилиб туриладиган аниқ кварц соатлардан фойдаланиш га асосланади. В.ни ўлчашнинг бу тизими атом вакти номини одди ва ТА /деб белгиланди. Эталон бирлик сифатида атом секунддан фойдаланилади. Унинг қиймати цезий 133 атомидаги энергия ўтишларидан бирининг резонанс частотаси ёрдамида аниқланади. Вақт хизмати атом соатлари ёрдамида аниқ В. радиосигналларини бериб туради. ТА вакт секундлари давомийлиги ҳар йили астрономик кузатувлар ёрдамида назорат қилинади. В.ни ўлчашнинг барча тизимлари мунтазам равишда бир-бирига таққослаб турилади. Бундай таққослашлар натижалари идораси Парижда жойлашган Халқаро вақт бюроси «Ахборотлари»да эълон қилиб борилади. Ўзбекистан ФА. Астрономия ин-тида ҳам вақт хизмати б-н шуғулланилади (қ. Астрономия институты, Вакт хизмати).
Ад.: Бакулин П. И., Блинов Н. С, Служба точного времени, М., 1968.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.