Xirurgiya

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 125–126-b. — ziyouz.com

Xirurgiya (yun. cheir — qöl va ergon — harakat, iş), jarrohlik — tibbiyotning bir sohasi. Xirurgik operatsiyalarni talab etadigan kasalliklarni örganadi hamda operatsiya qiliş usullarini işlab çiqadi. Qadimdan odamlar özöziga yoki bir-birlariga yordam berib, jarohatdan oqayotgan qonni töxtatiş uçun jarohatni bosib turiş, yaralarga kul sepiş kabi oddiy usullardan foydalanganlar. Qad. qazilmalarda boş suyak çanoği trepanatsiyasi, oyoq amputatsiyasidan keyingi izlar topilgan. X. dastlab fan va madaniyati rivojlangan davlatlar (Misr, Hindiston, Yunoniston, Xitoy, Vizantiya) da şakllangan. Mil. av. ham kasalliklarni davolaşda qon çiqariş, qovuqsan toşlarni tuşiriş operatsiyalari ötkazilganligi qayd etilgan. Gippokrat (mil. av. 460—377 y.lar) jarohatlarni birlamçi va ikkilamçi bitişini kuzatgan, turli boğlovlarni qöyiş texnikasini işlab çiqqan, operatsiyani ötkazişda tozalikka rioya qiliş maqsadida qaynatilgan yomğir suvidan foydalangan. U işlab çiqqan plevra böşliğini drenajlaşda qöllaniladigan qovurğa rezeksiyasi operatsiyasi hozir ham öz ahamiyatini yöqotmagan. Qad. Rimda Sels (Antillus) ba'zi a'zolar anatomiyasini, yalliğlanişning belgilarini va operatsiya vaqtida qon töxtatiş uçun tomirlarni boğlaş, oqma yaralarni davolaş usullarini, Galen esa jarohatlarni tikişda ipaqdan foydalanişni, jarroxlik operatsiyalarini ötkazişda a'zolarning anatomiyasi va funksiyasini hisobga oliş zarurligini taklif etgan. Abu Ali ibn Sino (980—1037) «Tib qonunlari» asarida xirurgik kasalliklarni davolaşda qöllanilgan usullarni bayon etgan; u operatsiya vaqtida narkoz sifatida bemorga opiy, mandragor işlatgan, şuningdek, buyrakdan toş oliş, ösmalarni aniqlaş va ösmani soğlom töqimagaça olib taşlaş va b. operatsiyalar texnikasini yaxşi bilgan.

A. Levenguk (1632—1723) tomonidan mikroskop, V.K. Rentgen tomonidan rentgen nurining kaşf etilişi kasalliklarni aniklaşda (diagnostika) muxim rol öynadi.

1731 y.da Parijda Xirurglar Akademiyasiga asos solindi. Şundan söng X. fan sifatida taraqqiy eta boşladi.

Umuman X. 3 bosqiçda rivojlandi: 1) qad. zamonlardan antiseptika davrigaça (1860); 2) antiseptika davri (1860— 1890); 3) aseptika davri — hozirgaça davom etmoqda.

19-a.ning 2-yarmida narkoz, antiseptika, aseptikaning joriy etilişi X. taraqqiyotida ijobiy yutukdarga olib keldi (q. Antiseptika, Aseptika). Şunga kura me'da, içaklar, öpka va b. içki a'zolarda yirik operatsiyalar muvaffakiyatli ötkazila boşlandi. 19—20-a. da turli mamlakatlarning xirurglari ötkazgan keng eksperimental tadqiqotlar eng murakkab operatsiyalarni: me'dani, içak yoki öpkaning bir qismini olib taşlaş, tomirlar va nervlarni tikiş, şuningdek, singan suyaklar, jarohatlar, kuyişni davolaşning operatsiya usullari va texnikasini işlab çiqiş imkonini berdi. X.ning tarmoklari köpayib, travmatologiya, ortopediya, urologiya, neyroxirurgiya, bolalar xirurgiyasi kabi mustaqil ilmiyamaliy sohalar vujudga keldi.

Hoz. zamon X. fani kimyo, fizika, molekulyar biol. kabi sohalardagi yutuqlar natijasida rivojlanib bormoqda. Şunga köra yurak klapanlari va tomirlarni protezlaş, a'zolar hamda töqimalarni köçirib ötkaziş, sun'iy böğimlar yaratiş, sun'iy yurak vujudga keltirişga doir işlar amalga oşirildi. Miokard infarktini operatsiya yöli bilan davolaş, mikroxirurgiya (mas, butunlay uzilgan barmoqni tiklaş yoki yurakning mayda tomirlarida yangi qon oqimini vujudga keltiriş), lazerlar, maxsus kameralarda yuqori kislorod bosimi, ya'ni giperbarik oksigenatsiya (q. Baroterapiya) nk qöllaş, yarador va kuyganlarga davo kilişda mikrobsiz şaroitlar yaratiş, sun'iy va qöşimça qon aylanişi va b. X.da yangi yönalişlar bölib qoldi.

Özbekistonda X.ning şakllanişi 1920 y. Turkiston universitetining tibbiyot fti qoşida xirurgiya kafedrasi taşkil etilişi bilan boğliq. Keyinçalik Toşkent, Samarqand, Andijon, Buxoro tibbiyot inti, Toşkent pediatriya tibbiyot inti, şuningdek, Toşkent vraçlar malakasini oşiriş intlarida, Butunittifoq klinik va eksperimental xirurgiya i.t. institutining Toşkent filiali (1977 y. hoz. V. Vohidov nomidagi ixtisoslaştirilgan Xirurgiya markazi) da X. kafedralari faoliyat körsata boşladi. Mazkur ilm maskanlarida vraçlar tayyorlaş va turli xirurgik muammolar ustida tadqiqot işlari olib borilmoqda.

Özbekistonda X.ning rivojlanişida S.A. Ma'sumov, Ö. O. Oripov, V.V. Voxidov, M. Aşrafova, P.M. Nurmuhamedov, Ş.I. Karimov, D.S. Ğulomov, F.G. Nazirov, S. M. A'zamxöjayev, S.A. Dolimov, L.D. Vasilenko, A.M. Ğofurov, K.X. Tohirov va b.ning xizmatlari katta.

Hoz. ilmfan va texnikaning rivojlanişi, yangi tadqiqot va davolaş usullarini işlab çiqiş va tatbiq etiş (endoskopiya, ultratovuş, kompyuter tomografiyasi, yadromagnit rezonansli tomografiya, laparoskopiya, lazer nurlari va b.) X.ni yanada rivojlanişiga olib keldi. 1998 y. Toşkentda şoşilinç tibbiy yordam markazi hamda viloyatlarda uning filial va subfiliallari taşkil etiddi.

Ad.: A'zamxöjayev S. A., Rahmonov R.Q., Yanboyeva R. K,., Xirurgikkayealliklar, T., 1991; Karimov Ş.I., Şomirzayev N.X., Xirurgiçeskiye bolezni, T., 1994.

Q.: Antiseptika, Aseptika, Baroterapiya

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХИРУРГИЯ (юн. cheir — қўл ва ergon — ҳаракат, иш), жарроҳлик — тиббиётнинг бир соҳаси. Хирургик операцияларни талаб этадиган касалликларни ўрганади ҳамда операция қилиш усулларини ишлаб чиқади. Қадимдан одамлар ўзўзига ёки бир-бирларига ёрдам бериб, жароҳатдан оқаётган қонни тўхтатиш учун жароҳатни босиб туриш, яраларга кул сепиш каби оддий усуллардан фойдаланганлар. Қад. қазилмаларда бош суяк чаноғи трепанацияси, оёқ ампутациясидан кейинги излар топилган. X. дастлаб фан ва маданияти ривожланган давлатлар (Миср, Ҳиндистон, Юнонистон, Хитой, Византия) да шаклланган. Мил. ав. ҳам касалликларни даволашда қон чиқариш, қовуқцан тошларни тушириш операциялари ўтказилганлиги қайд этилган. Гиппократ (мил. ав. 460—377 й.лар) жароҳатларни бирламчи ва иккиламчи битишини кузатган, турли боғловларни қўйиш техникасини ишлаб чиққан, операцияни ўтказишда тозаликка риоя қилиш мақсадида қайнатилган ёмғир сувидан фойдаланган. У ишлаб чиққан плевра бўшлиғини дренажлашда қўлланиладиган қовурға резекцияси операцияси ҳозир ҳам ўз аҳамиятини йўқотмаган. Қад. Римда Цельс (Антиллус) баъзи аъзолар анатомиясини, яллиғланишнинг белгиларини ва операция вақтида қон тўхтатиш учун томирларни боғлаш, оқма яраларни даволаш усулларини, Гален эса жароҳатларни тикишда ипақдан фойдаланишни, жаррохлик операцияларини ўтказишда аъзоларнинг анатомияси ва функциясини ҳисобга олиш зарурлигини таклиф этган. Абу Али ибн Сино (980—1037) «Тиб қонунлари» асарида хирургик касалликларни даволашда қўлланилган усулларни баён этган; у операция вақтида наркоз сифатида беморга опий, мандрагор ишлатган, шунингдек, буйракдан тош олиш, ўсмаларни аниқлаш ва ўсмани соғлом тўқимагача олиб ташлаш ва б. операциялар техникасини яхши билган.

А. Левенгук (1632—1723) томонидан микроскоп, В.К. Рентген томонидан рентген нурининг кашф этилиши касалликларни аниклашда (диагностика) мухим роль ўйнади.

1731 й.да Парижда Хирурглар Академиясига асос солинди. Шундан сўнг X. фан сифатида тараққий эта бошлади.

Умуман X. 3 босқичда ривожланди: 1) қад. замонлардан антисептика давригача (1860); 2) антисептика даври (1860— 1890); 3) асептика даври — ҳозиргача давом этмоқда.

19-а.нинг 2-ярмида наркоз, антисептика, асептиканинг жорий этилиши X. тараққиётида ижобий ютукдарга олиб келди (қ. Антисептика, Асептика). Шунга кура меъда, ичаклар, ўпка ва б. ички аъзоларда йирик операциялар муваффакиятли ўтказила бошланди. 19—20-а. да турли мамлакатларнинг хирурглари ўтказган кенг экспериментал тадқиқотлар энг мураккаб операцияларни: меъдани, ичак ёки ўпканинг бир қисмини олиб ташлаш, томирлар ва нервларни тикиш, шунингдек, синган суяклар, жароҳатлар, куйишни даволашнинг операция усуллари ва техникасини ишлаб чиқиш имконини берди. Х.нинг тармоклари кўпайиб, травматология, ортопедия, урология, нейрохирургия, болалар хирургияси каби мустақил илмийамалий соҳалар вужудга келди.

Ҳоз. замон X. фани кимё, физика, молекуляр биол. каби соҳалардаги ютуқлар натижасида ривожланиб бормоқда. Шунга кўра юрак клапанлари ва томирларни протезлаш, аъзолар ҳамда тўқималарни кўчириб ўтказиш, сунъий бўғимлар яратиш, сунъий юрак вужудга келтиришга доир ишлар амалга оширилди. Миокард инфарктини операция йўли билан даволаш, микрохирургия (мас, бутунлай узилган бармоқни тиклаш ёки юракнинг майда томирларида янги қон оқимини вужудга келтириш), лазерлар, махсус камераларда юқори кислород босими, яъни гипербарик оксигенация (қ. Баротерапия) нк қўллаш, ярадор ва куйганларга даво килишда микробсиз шароитлар яратиш, сунъий ва қўшимча қон айланиши ва б. Х.да янги йўналишлар бўлиб қолди.

Ўзбекистонда Х.нинг шаклланиши 1920 й. Туркистон университетининг тиббиёт фти қошида хирургия кафедраси ташкил этилиши билан боғлиқ. Кейинчалик Тошкент, Самарқанд, Андижон, Бухоро тиббиёт инти, Тошкент педиатрия тиббиёт инти, шунингдек, Тошкент врачлар малакасини ошириш интларида, Бутуниттифоқ клиник ва экспериментал хирургия и.т. институтининг Тошкент филиали (1977 й. ҳоз. В. Воҳидов номидаги ихтисослаштирилган Хирургия маркази) да X. кафедралари фаолият кўрсата бошлади. Мазкур илм масканларида врачлар тайёрлаш ва турли хирургик муаммолар устида тадқиқот ишлари олиб борилмоқда.

Ўзбекистонда Х.нинг ривожланишида С.А. Маъсумов, Ў. О. Орипов, В.В. Вохидов, М. Ашрафова, P.M. Нурмуҳамедов, Ш.И. Каримов, Д.С. Ғуломов, Ф.Г. Назиров, С. М. Аъзамхўжаев, С.А. Долимов, Л.Д. Василенко, A.M. Ғофуров, К.Х. Тоҳиров ва б.нинг хизматлари катта.

Ҳоз. илмфан ва техниканинг ривожланиши, янги тадқиқот ва даволаш усулларини ишлаб чиқиш ва татбиқ этиш (эндоскопия, ультратовуш, компьютер томографияси, ядромагнит резонансли томография, лапароскопия, лазер нурлари ва б.) Х.ни янада ривожланишига олиб келди. 1998 й. Тошкентда шошилинч тиббий ёрдам маркази ҳамда вилоятларда унинг филиал ва субфилиаллари ташкил этидди.

Ад.: Аъзамхўжаев С. А., Раҳмонов Р.Қ., Янбоева Р. К,., Хирургиккаеалликлар, Т., 1991; Каримов Ш.И., Шомирзаев Н.Х., Хирургические болезни, Т., 1994.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.