Xirurgiya

Xirurgiya (yunonça çeir — «qöl» va ergon — «iş, harakat»), jarrohlik — Tibbiyotning operatsiya yöli bilan davolanadigan kasalliklarni örganadigan va operatsiya usullarini işlab çiqadigan sohasi. Rusça Vikipediyaga köra, u tibbiyotning eng qadimiy tarmoqlaridan biri bölib, ötkir va surunkali kasalliklarni jarrohlik usulida davolaş bilan şuğullanadi.1

ÖzME'ga köra, odamlar qadimdan qon oqişini töxtatiş uçun jarohatni bosib turiş, yaraga kul sepiş kabi oddiy usullarni qöllagan; qadimiy qabrlarda boş suyagi trepanatsiyasi va oyoq amputatsiyasi izlari topilgan. Rusça Vikipediyaga köra, ma'lum bölgan eng qadimgi jarrohlik usuli — trepanatsiya, ya'ni boş suyagini teşiş bölgan; miloddan avvalgi 6-ming yillikda qovuqdan toş oliş operatsiyalari ham bajarilgan. Qadimgi Hindistonda yuzdan ortiq jarrohlik asbobi yaratilgan, burunni tiklaş operatsiyalari qilingan.

Xirurgiya fan va madaniyati rivojlangan Misr, Hindiston, Yunoniston, Xitoy va Vizantiyada şakllangan. ÖzME va Rusça Vikipediyaga köra, Gippokrat (miloddan avvalgi 460–377) jarohatlarning bitiş turlarini kuzatgan, boğlam qöyiş texnikasini işlab çiqqan va operatsiyada qaynatilgan yomğir suvidan foydalangan; u taklif etgan qovurğa rezeksiyasi hanuzgaça qöllanadi. Qadimgi Rimda Sels yalliğlanişning belgilarini ta'riflagan va qon töxtatiş uçun tomirlarni boğlaşni qöllagan, Galen esa jarohatlarni ipak ip bilan tikişni taklif etgan.

Abu Ali ibn Sino «Tib qonunlari» asarida jarrohlik kasalliklarini davolaş usullarini bayon qilgan. ÖzME'ga köra, u operatsiya paytida oğriqsizlantiriş uçun afyun va mandragoradan foydalangan, buyrakdan toş oliş va ösmani soğlom töqimagaça kesib taşlaş usullarini yaxşi bilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, 13-asrda italiyalik jarrohlar oğriqsizlantiriş uçun maxsus moddalar şimdirilgan gubkalardan foydalangan, jarohatlarning birlamçi va ikkilamçi bitişi orasidagi farq aniqlangan. Uyğoniş davrida fransuz jarrohi Ambruaz Pare amputatsiya texnikasini takomillaştirgan, Uilyam Garvey esa qon aylaniş qonunlarini oçgan. ÖzME'ga köra, 1731-yilda Parijda Jarrohlar akademiyasi taşkil etilgan va xirurgiya mustaqil fan sifatida rivojlana boşlagan.

ÖzME xirurgiya taraqqiyotini uç bosqiçga böladi: qadimdan antiseptika paydo bölgunça (1860-yilgaça), antiseptika davri (1860–1890) va hozirgaça davom etayotgan aseptika davri. Rusça Vikipediyaga köra, jarrohlik rivojiga uzoq vaqt uç narsa — operatsiya yarasining infeksiyalanişi, qon ketişi va oğriqsizlantirişning yöqligi tösqinlik qilgan. 1846-yilda efir narkozi, 1847-yilda xloroform narkozi qöllana boşlangan. Lui Paster kaşfiyotlariga tayanib, ingliz jarrohi Jozef Lister karbol kislotasi bilan mikroblarga qarşi kuraşiş — antiseptikani joriy etgan, 1885-yilda M. S. Subbotin boğlov materialini sterillab, aseptikaga asos solgan. 1901-yilda Karl Landşteyner qon guruhlarini kaşf etgan.

ÖzME'ga köra, şu yutuqlar tufayli me'da, içak va öpkada yirik operatsiyalar bajarila boşlangan. Xirurgiyadan travmatologiya, ortopediya, urologiya, neyroxirurgiya va bolalar xirurgiyasi kabi mustaqil yönalişlar ajralib çiqqan. Rentgen nurlarining kaşf etilişi esa taşxis qöyişni ança osonlaştirgan.

Kimyo, fizika va molekulyar biologiya yutuqlari xirurgiyaga yangi imkoniyatlar oçgan. ÖzME'ga köra, yurak klapanlari va tomirlarni protezlaş, a'zo va töqimalarni köçirib ötkaziş, sun'iy böğimlar va sun'iy yurak yaratiş, mikroxirurgiya, lazer va giperbarik oksigenatsiya şular jumlasidan. Endoskopiya, ultratovuş tekşiruvi, kompyuter va magnit-rezonans tomografiyasi, laparoskopiya taşxis va davolaşni yanada rivojlantirgan.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda xirurgiyaning şakllanişi 1920-yilda Turkiston universiteti tibbiyot fakultetida xirurgiya kafedrasi oçilişi bilan boğliq. Keyinçalik Toşkent, Samarqand, Andijon va Buxoro tibbiyot institutlarida xirurgiya kafedralari işlay boşlagan, 1977-yilda Butunittifoq klinik va eksperimental xirurgiya ilmiy-tadqiqot institutining Toşkent filiali — hozirgi V. Vohidov nomidagi ixtisoslaştirilgan xirurgiya markazi tuzilgan. Bu sohani rivojlantirişda V. V. Vohidov, Ö. O. Oripov, Ş. I. Karimov, F. G. Nazirov va boşqa olimlarning hissasi katta. 1998-yilda Toşkentda şoşilinç tibbiy yordam markazi va uning viloyat filiallari taşkil etilgan.