Yilqiçilik

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 6–8-b. — ziyouz.com

Yilqiçilik — çorvaçilik tarmoği. Otlarni urçitiş, köpaytiriş, zotini takomillaştiriş, naslçilik işlari b-n şuğullanadi. Y. işçi hayvon tariqasida arzon, samarali energiya manbai. Y. xilma-xil q.x. işlarida, sanoat korxonalarida, geologlarning razvedkaçilik-qidiruv işlarida, turli xil ilmiy ekspeditsiya tarkibida, çegara qöşinlari va qöriqçilik xizmatida noyob ot-ulov vazifasini ötaydi.

Y. Osiyo va Yevropada mil. av. 4-ming yillikda paydo bölgan. Köhna Y. markazlaridan biri, şubhasiz, Örta Osiyo kengliklari hisoblanadi. Otlar mil. av. 2-ming yillikda Örta Osiyodan Kiçik Osiyoga, undan Afrikaga tarqalgan. Amerikaga otlar yevropaliklar tomonidan 16-a. da, Avstraliyaga 17-a. da keltirilgan. Otlar qölga örgatilganidan va xonakilaştirilganidan keyin insonning köpgina işlarni bajarişda doimiy yordamçisiga aylandi, armiyada alohida otliq qöşinlar tuzildi. Ayrim xalqlarda Y. oziq-ovqat mahsulotlari — göşt va sut olinadigan xöjalik tarmoği bölib qoldi.

Qad. davrlardan boşlab inson öz ehtiyojlariga javob beradigan ot sifatlarini takomillaştirib keldi. Y. taraqqiyotida salt miniladigan, aravaga qöşiladigan va yuk ortiladigan asosiy otlar yaratildi.

Mavjud mahalliy ot zotlarini takomillaştiriş va davr talabiga mos yangi ot zotlarini yaratiş 18- va 19-a. larda jadal sur'atlar b-n amalga oşirildi. Natijada 21-a. boşlariga kelib dunyo mamlakatlarida 250 dan ortiq xilma-xil turkum ot zotlari urçitilmoqda. Şular qatoridan odimlab yuruvçi, vazni 800—900 kg yirik, oğir yuk tortuvçi (16 tonnagaça) yilqi zotlari va böyi 30 sm, tugilgandagi vazni 5—6 kg keluvçi mitti falabella (Avstraliya) poni otlari örin olgan.

Qad. Şarqning Movarounnahr hududi arğumoklari özining takrorlanmas, xöjalik uçun foydali biologik xususiyatlari b-n nom taratgan dongdor jonivorlar safidan hakli ravişda tarixda öz örniga ega. Özbek xalq dostonlari «Alpomiş» va «Göröğli»dagi Boyçibor va Ğirotlar obrazlari bunga misoldir.

Özbekiston diyorida Y. an'analari va madaniyati minglab yillar b-n ölçanadi. Özbeklar avlodi qadimdan otdan tuşmagan. Amir Temur, Mirzo Uluğbek, Mirzo Boburlar umri «ot usti»da ötgan.

20-a. boşida butun dunyoda 125 mln., şu jumladan, Özbekistonda 590 ming boş yilqi mavjud bölgan. Sönggi yillarda q.x. mahsulotlarini i.ç.da zamonaviy maşina va mexanizmlardan keng kölamda foydalaniş va avtomobil-yöl transportining keng rivoji natijasi ölaroq ot kuçiga bölgan talab tobora sönib bordi va oqibatda 20-a., xususan, 20-a. ning 30-y. laridan söng Y. rivojida salbiy özgarişlar sodir böldi. Y. qoloqlikka yuz tutdi, e'tibordan çetda qoldi. 1990 y. ga kelib Özbekistonda yilqi soni atigi 89 ming boşni taşkil etdi, xolos. 1991— 2001 y. larda respublikada Y. rivojlandi va 152000 boşga yetdi.

Hoz. zamon dunyo Y. 4 ta asosiy yönalişda rivojlanmokda: naslçilik yilqiçiligi; işçi otlarni yetiştiriş va işçi otlar yilqiçiligi; mahsuldor yilqiçilik; milliy ot öyinlari, ot sporti va ot sayohati yilqiçiligi.

Naslçilik yilqiçiligi uçun mavjud yilqi zotlarini takomillaştiriş, mamlakat ommaviy Y.gi uçun qimmatbaho asl va toza zotdor yilqilarni yetiştirib beriş asosiy vazifa sifatida belgilangan. Andijon, Jizzax, Qaşqadaryo, Namangan, Samarqand va b. viloyatlar xöjaliklarida Y. jadal rivojlanmoqda. Yangi Y. xöjaliklari taşkil etildi. Jizzax viloyatida «Zarbuloq», «Özbekiston», «Döstlik»; Surxondaryoda qimiz va ot göşti yetiştirişga ixtisoslaşgan «Darband»; Qoraqalpoğistonda «Oqqal'a»; Samarqandda «Pangat» naslçilik xöjaligi; Andijonda «Hamza» qimiz va işçi ot yetiştiruvçi şirkat xöjaliklari şular jumlasidandir. ÖzRda 3 ot z-di (Toşkent, Jizzax va Qaşqadaryoda — Hisor), 1 naslçilik xöjaligi, 12 naslçilik fermasi, 4 ferma va b. xöjaliklar Y. ni rivojlantiriş böyiça işlar olib bormoqda. Naslçilik Y. ning asosini ot z-dlari va naslçilik Y. fermalari taşkil etadi. Bu yetakçi xöjaliklar Özbekistonda ommaviy tovar Y. xöjaligi fermerlarini, «Nasl-xizmat» korxonasini va «Çorvanasl» birlaşmasini zot sifatini yaxşilovçi deb tan olingan (sertifikatli) qimmatli nasldor yilqilar b-n uzluksiz ta'minlaydi.

Ot z-dlari va naslçilik ferma yilqilari respublika otçopari kotila işçanlik qobiliyati böyiça sinovdan ötkaziladi. Sinovda yörtoqi, salt miniluvçi va ba'zan oğir yuk tortuvçi zot yilqilariga mansub toy va ğönonlar maxsus dastur asosida maşq maşğulotlarini ötaydi, çopqirligi, kuçi va bardoşligi sinaladi.

Işçi otlarni yetiştiriş. Y. naslçilik yönalişi böyiça ixtisoslaşgan xöjaliklarning Y. tovar fermalarida işçi otlar saqlanadi, urçitiladi. Yilqilardan işçi hayvon tariqasida foydalaniş turi mahalliy şaroitga boğliq.

Mahsuldor yilqiçilik göşt yilqiçiligi va sut yilqiçiligi kabi tarmoqlardan iborat. Qozoğiston, Qirğiziston, Özbekistonning toğ va toğoldi zonalari, Qoraqalpoğiston va b. xududlarda mahsuldor Y. uyur yilqiçiligi körinişida avj olgan. Yil davomida yaylovlardan foydalaniş arzon va sifatli yilqi mahsulotlarini (ot göşti va ot suti) yetiştirişning asosiy garovi. Bitta yaylov biyasidan yiliga 1,5—2 s tirik vaznda ot göşti oliş mumkin. Maxsus boqilgan yilqi va uning göştidan şi-rintob, yuqori kaloriyali, milliy tansiq oziq-ovqat mahsulotlari — qazi-qarta tayyorlanadi.

Sut yilqiçiligi va u b-n boğliq bölgan qimiz tayyorlaş texnika va texnologiyasi göşt yilqiçilik xöjaligi içida va göşt yetiştiriş b-n birga amalga oşiriladi. Qimiz yetiştiriş tobora avj olmoqda. Hamdöstlik mamlakatlari içra 50 dan ortiq qimiz b-n davolaş muassasalari aholiga xiz-mat körsatmokda. Jumladan, Qozoğistonda «Borovoye», Qirğizistonda «Issiqköl», Özbekistonda «Çatqol», Boşqirdistonda «Şafronovo» va h.k.

Ot sporti yilqiçiligi milliy ot öyinlari va xalqaro ot sporti hamda olimpiya musobaqalarida qatnaşuvçi komanda iştirokçilari uçun zotdor, çopqir, kuçli va a'lo sifatli salt miniladigan hamda yörtoqi sportbop otlarni tayyorlaş vazifalariga xizmat qiladi.

Ot sporti taraqqiy etgan çet el mamlakatlari içida Buyuk Britaniya, Germaniya, Şvetsiya, AQŞ alohida örin tutadi.

Dunyo mamlakatlari qatori Özbekistonda ham qad. milliy ot öyinlari va klassik ot sporti uçun kuçli zamin tayyorlangan. Ot sporti, köpkari, ot poygasi respublika va respublikalararo federatsiyalari va qator ot sport mahorat maktablari, «Oltin taqa» kabi ot sport klubi öz istiqboli muhim işlarini Y. xöjaliklari faoliyati b-n çambarças boğliq holda rivojlantirmoqda. Respublika ot sporti federatsiyasi, poyga va köpkari böyiça respublika federatsiyasi tuzildi va faol iş yuritmoqda. Milliy ot öyinlari böyiça Bişkekda taşkil etilgan Xalqaro federatsiyaga Özbekiston a'zo böldi. Qator ot sport klublari va ot sporti bolalar mahorati maktablari oçildi. Ular respublika va viloyat ot-çoparlari b-n Hamkorlikda maşğulotlarni boşlab yuborganligi milliy ot öyinlari va ajoyib ot sporti rivojidan yorqin dalolatdir.

Özbekiston çorvaçilik i.t. inti Y. sohasi böyiça ilmiy işlarni bajaradi, i.ç. texnologiyalariga oid zamonaviy dolzarb masalalar yuzasidan tarmoqqa ilmiy asosda amaliy yordam körsatadi.

Y. fan sifatida oliy va örta maxsus öquv yurtlarining zoomuhandislik va veterinariya f-tlarida öqitiladi (yana q. Ippologiya, Ot).

Ad.: Konevodstvo (Pod red. prof. V. A. Şekina), T., 1952; Kalinin V. I., Yakovlev A. A., Konevodstvo, M., 1966; Bobilev I., Konniye igri, T., 1989.

Abdusattor Amirov.

Q.: Ippologiya, Ot, Ot, Öt, Öt

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЙИЛҚИЧИЛИК — чорвачилик тармоғи. Отларни урчитиш, кўпайтириш, зотини такомиллаштириш, наслчилик ишлари б-н шуғулланади. Й. ишчи ҳайвон тариқасида арзон, самарали энергия манбаи. Й. хилма-хил қ.х. ишларида, саноат корхоналарида, геологларнинг разведкачилик-қидирув ишларида, турли хил илмий экспедиция таркибида, чегара қўшинлари ва қўриқчилик хизматида ноёб от-улов вазифасини ўтайди.

Й. Осиё ва Европада мил. ав. 4-минг йилликда пайдо бўлган. Кўҳна Й. марказларидан бири, шубҳасиз, Ўрта Осиё кенгликлари ҳисобланади. Отлар мил. ав. 2-минг йилликда Ўрта Осиёдан Кичик Осиёга, ундан Африкага тарқалган. Америкага отлар европаликлар томонидан 16-а. да, Австралияга 17-а. да келтирилган. Отлар қўлга ўргатилганидан ва хонакилаштирилганидан кейин инсоннинг кўпгина ишларни бажаришда доимий ёрдамчисига айланди, армияда алоҳида отлиқ қўшинлар тузилди. Айрим халқларда Й. озиқ-овқат маҳсулотлари — гўшт ва сут олинадиган хўжалик тармоғи бўлиб қолди.

Қад. даврлардан бошлаб инсон ўз эҳтиёжларига жавоб берадиган от сифатларини такомиллаштириб келди. Й. тараққиётида салт миниладиган, аравага қўшиладиган ва юк ортиладиган асосий отлар яратилди.

Мавжуд маҳаллий от зотларини такомиллаштириш ва давр талабига мос янги от зотларини яратиш 18- ва 19-а. ларда жадал суръатлар б-н амалга оширилди. Натижада 21-а. бошларига келиб дунё мамлакатларида 250 дан ортиқ хилма-хил туркум от зотлари урчитилмоқда. Шулар қаторидан одимлаб юрувчи, вазни 800—900 кг йирик, оғир юк тортувчи (16 тоннагача) йилқи зотлари ва бўйи 30 см, тугилгандаги вазни 5—6 кг келувчи митти фалабелла (Австралия) пони отлари ўрин олган.

Қад. Шарқнинг Мовароуннаҳр ҳудуди арғумоклари ўзининг такрорланмас, хўжалик учун фойдали биологик хусусиятлари б-н ном таратган донгдор жониворлар сафидан ҳакли равишда тарихда ўз ўрнига эга. Ўзбек халқ достонлари «Алпомиш» ва «Гўрўғли»даги Бойчибор ва Ғиротлар образлари бунга мисолдир.

Ўзбекистон диёрида Й. анъаналари ва маданияти минглаб йиллар б-н ўлчанади. Ўзбеклар авлоди қадимдан отдан тушмаган. Амир Темур, Мирзо Улуғбек, Мирзо Бобурлар умри «от усти»да ўтган.

20-а. бошида бутун дунёда 125 млн., шу жумладан, Ўзбекистонда 590 минг бош йилқи мавжуд бўлган. Сўнгги йилларда қ.х. маҳсулотларини и.ч.да замонавий машина ва механизмлардан кенг кўламда фойдаланиш ва автомобиль-йўл транспортининг кенг ривожи натижаси ўлароқ от кучига бўлган талаб тобора сўниб борди ва оқибатда 20-а., хусусан, 20-а. нинг 30-й. ларидан сўнг Й. ривожида салбий ўзгаришлар содир бўлди. Й. қолоқликка юз тутди, эътибордан четда қолди. 1990 й. га келиб Ўзбекистонда йилқи сони атиги 89 минг бошни ташкил этди, холос. 1991— 2001 й. ларда республикада Й. ривожланди ва 152000 бошга етди.

Ҳоз. замон дунё Й. 4 та асосий йўналишда ривожланмокда: наслчилик йилқичилиги; ишчи отларни етиштириш ва ишчи отлар йилқичилиги; маҳсулдор йилқичилик; миллий от ўйинлари, от спорти ва от саёҳати йилқичилиги.

Наслчилик йилқичилиги учун мавжуд йилқи зотларини такомиллаштириш, мамлакат оммавий Й.ги учун қимматбаҳо асл ва тоза зотдор йилқиларни етиштириб бериш асосий вазифа сифатида белгиланган. Андижон, Жиззах, Қашқадарё, Наманган, Самарқанд ва б. вилоятлар хўжаликларида Й. жадал ривожланмоқда. Янги Й. хўжаликлари ташкил этилди. Жиззах вилоятида «Зарбулоқ», «Ўзбекистон», «Дўстлик»; Сурхондарёда қимиз ва от гўшти етиштиришга ихтисослашган «Дарбанд»; Қорақалпоғистонда «Оққалъа»; Самарқандда «Пангат» наслчилик хўжалиги; Андижонда «Ҳамза» қимиз ва ишчи от етиштирувчи ширкат хўжаликлари шулар жумласидандир. ЎзРда 3 от з-ди (Тошкент, Жиззах ва Қашқадарёда — Ҳисор), 1 наслчилик хўжалиги, 12 наслчилик фермаси, 4 ферма ва б. хўжаликлар Й. ни ривожлантириш бўйича ишлар олиб бормоқда. Наслчилик Й. нинг асосини от з-длари ва наслчилик Й. фермалари ташкил этади. Бу етакчи хўжаликлар Ўзбекистонда оммавий товар Й. хўжалиги фермерларини, «Насл-хизмат» корхонасини ва «Чорванасл» бирлашмасини зот сифатини яхшиловчи деб тан олинган (сертификатли) қимматли наслдор йилқилар б-н узлуксиз таъминлайди.

От з-длари ва наслчилик ферма йилқилари республика отчопари котила ишчанлик қобилияти бўйича синовдан ўтказилади. Синовда йўртоқи, салт минилувчи ва баъзан оғир юк тортувчи зот йилқиларига мансуб той ва ғўнонлар махсус дастур асосида машқ машғулотларини ўтайди, чопқирлиги, кучи ва бардошлиги синалади.

Ишчи отларни етиштириш. Й. наслчилик йўналиши бўйича ихтисослашган хўжаликларнинг Й. товар фермаларида ишчи отлар сақланади, урчитилади. Йилқилардан ишчи ҳайвон тариқасида фойдаланиш тури маҳаллий шароитга боғлиқ.

Маҳсулдор йилқичилик гўшт йилқичилиги ва сут йилқичилиги каби тармоқлардан иборат. Қозоғистон, Қирғизистон, Ўзбекистоннинг тоғ ва тоғолди зоналари, Қорақалпоғистон ва б. худудларда маҳсулдор Й. уюр йилқичилиги кўринишида авж олган. Йил давомида яйловлардан фойдаланиш арзон ва сифатли йилқи маҳсулотларини (от гўшти ва от сути) етиштиришнинг асосий гарови. Битта яйлов биясидан йилига 1,5—2 ц тирик вазнда от гўшти олиш мумкин. Махсус боқилган йилқи ва унинг гўштидан ши-ринтоб, юқори калорияли, миллий тансиқ озиқ-овқат маҳсулотлари — қази-қарта тайёрланади.

Сут йилқичилиги ва у б-н боғлиқ бўлган қимиз тайёрлаш техника ва технологияси гўшт йилқичилик хўжалиги ичида ва гўшт етиштириш б-н бирга амалга оширилади. Қимиз етиштириш тобора авж олмоқда. Ҳамдўстлик мамлакатлари ичра 50 дан ортиқ қимиз б-н даволаш муассасалари аҳолига хиз-мат кўрсатмокда. Жумладан, Қозоғистонда «Боровое», Қирғизистонда «Иссиқкўл», Ўзбекистонда «Чатқол», Бошқирдистонда «Шафроново» ва ҳ.к.

От спорти йилқичилиги миллий от ўйинлари ва халқаро от спорти ҳамда олимпия мусобақаларида қатнашувчи команда иштирокчилари учун зотдор, чопқир, кучли ва аъло сифатли салт миниладиган ҳамда йўртоқи спортбоп отларни тайёрлаш вазифаларига хизмат қилади.

От спорти тараққий этган чет эл мамлакатлари ичида Буюк Британия, Германия, Швеция, АҚШ алоҳида ўрин тутади.

Дунё мамлакатлари қатори Ўзбекистонда ҳам қад. миллий от ўйинлари ва классик от спорти учун кучли замин тайёрланган. От спорти, кўпкари, от пойгаси республика ва республикалараро федерациялари ва қатор от спорт маҳорат мактаблари, «Олтин тақа» каби от спорт клуби ўз истиқболи муҳим ишларини Й. хўжаликлари фаолияти б-н чамбарчас боғлиқ ҳолда ривожлантирмоқда. Республика от спорти федерацияси, пойга ва кўпкари бўйича республика федерацияси тузилди ва фаол иш юритмоқда. Миллий от ўйинлари бўйича Бишкекда ташкил этилган Халқаро федерацияга Ўзбекистон аъзо бўлди. Қатор от спорт клублари ва от спорти болалар маҳорати мактаблари очилди. Улар республика ва вилоят от-чопарлари б-н Ҳамкорликда машғулотларни бошлаб юборганлиги миллий от ўйинлари ва ажойиб от спорти ривожидан ёрқин далолатдир.

Ўзбекистон чорвачилик и.т. инти Й. соҳаси бўйича илмий ишларни бажаради, и.ч. технологияларига оид замонавий долзарб масалалар юзасидан тармоққа илмий асосда амалий ёрдам кўрсатади.

Й. фан сифатида олий ва ўрта махсус ўқув юртларининг зоомуҳандислик ва ветеринария ф-тларида ўқитилади (яна қ. Иппология, От).

Ад.: Коневодство (Под ред. проф. В. А. Щекина), Т., 1952; Калинин В. И., Яковлев А. А., Коневодство, М., 1966; Бобылев И., Конные игры, Т., 1989.

Абдусаттор Амиров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.