Yoğoç
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 79-b. — ziyouz.com
Yoğoç — 1) ksilema — suv va unda erigan tuzlarni daraxt ildizidan barg va b. organlarga ötkazuvçi yoğoçlangan devorli hujayralardan iborat ösimlik töqimasi. Yo. massasining 95% ini hujayra qobiği taşkil etadi; qobiq, asosan, sellyuloza (43—56%) va lignin (19—30%) dan iborat. Yo. daraxtsimon ösimliklar tanasi, ildizlari va şoxlarining asosiy qismi hisoblanadi. Özakli va pöstloq osti qatlamli turlarga bölinadi. Özakli turlari (qarağay, tiloğoç, dub va b.) özaklari birbiridan rangi b-n farkdanadi va markaziy qism deb ataladi, çekka zonasini esa pöstloq osti qatlami deyiladi. Pöstloq osti qatlamli turlar (zarang, qayin va b.)ning markaziy qismi çetki qismidan farq qilmaydi. Yo.ning fizik xossalari taşqi körinişi (rangi, yaltiraşi, teksturasi), ziçligi, namligi, gigroskopikligi (nam ötkazişi), issiqlik siğimi va b. xossalari b-n ifodalanadi; 2) har xil daraxt jinslaridan olinadigan quriliş materiali. Yo. olinadigan daraxt jinslari bargli va ignabargli jinslarga bölinadi. Bargli jinslarga dub, şumtol, zarang, nok, qayin, terak, qayrağoç, yonğoq, arğuvon va b., ignabargli jinslarga qarağay, arça, tiloğoç, kedr, pixta va b. daraxtlar kiradi. Yo. daraxtning kimyoviy va tabiiy xususiyatlarini özida saqlaydi. Asosan, daraxt tanasidan tayyorlanadi; daraxtning şoxşabbalaridan ham foydalaniladi. Yo. dumaloq ğöla, xoda, taxta, faner, törtburçak brus, yoğoç plitalar, şpal, reyka va b. körinişda işlatiladi. Yo. işlov berilgan va işlov berilmagan xillarga bölinadi. Daraxtni ağdarib, şoxlarini butab, tanasini ma'lum uzunlikda (3 m dan 7,5 m gaça) qirqib, pöstloğini şilib tayerlanadigan dumaloq ğöla, xoda işlov berilmagan Yo. hisoblanadi. Yo.ning boşqa turlari (taxta, faner va b.) şu dumalok, Yo.ni arralab, tilib, yönib, randalab, silliqlab olinadi. Bular işlov berilgan Yo. hisoblanadi. Yo. qurilişda, mebelsozlikda, xalq amaliy san'atida (beşikçilik, sandiqçilik, çolğu asboblari yasaş va b.), kimyo sanoatida, konçilikda, energetika, köpriksozlikda, qoplamapardozlaş materiali, sellyuloza, qoğoz, etil spirti va b. işlab çiqarişda xomaşyo, şuningdek, yoqilği sifatida işlatiladi (q. Yoğoç materiallar, Yoğoç plastikalar, Yoğoç plitalar).
Q.: Yoğoç materiallar, Yoğoç plastikalar, Yoğoç plitalar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЁҒОЧ — 1) ксилема — сув ва унда эриган тузларни дарахт илдизидан барг ва б. органларга ўтказувчи ёғочланган деворли ҳужайралардан иборат ўсимлик тўқимаси. Ё. массасининг 95% ини ҳужайра қобиғи ташкил этади; қобиқ, асосан, целлюлоза (43—56%) ва лигнин (19—30%) дан иборат. Ё. дарахтсимон ўсимликлар танаси, илдизлари ва шохларининг асосий қисми ҳисобланади. Ўзакли ва пўстлоқ ости қатламли турларга бўлинади. Ўзакли турлари (қарағай, тилоғоч, дуб ва б.) ўзаклари бирбиридан ранги б-н фаркданади ва марказий қисм деб аталади, чекка зонасини эса пўстлоқ ости қатлами дейилади. Пўстлоқ ости қатламли турлар (заранг, қайин ва б.)нинг марказий қисми четки қисмидан фарқ қилмайди. Ё.нинг физик хоссалари ташқи кўриниши (ранги, ялтираши, текстураси), зичлиги, намлиги, гигроскопиклиги (нам ўтказиши), иссиқлик сиғими ва б. хоссалари б-н ифодаланади; 2) ҳар хил дарахт жинсларидан олинадиган қурилиш материали. Ё. олинадиган дарахт жинслари баргли ва игнабаргли жинсларга бўлинади. Баргли жинсларга дуб, шумтол, заранг, нок, қайин, терак, қайрағоч, ёнғоқ, арғувон ва б., игнабаргли жинсларга қарағай, арча, тилоғоч, кедр, пихта ва б. дарахтлар киради. Ё. дарахтнинг кимёвий ва табиий хусусиятларини ўзида сақлайди. Асосан, дарахт танасидан тайёрланади; дарахтнинг шохшаббаларидан ҳам фойдаланилади. Ё. думалоқ ғўла, хода, тахта, фанер, тўртбурчак брус, ёғоч плиталар, шпал, рейка ва б. кўринишда ишлатилади. Ё. ишлов берилган ва ишлов берилмаган хилларга бўлинади. Дарахтни ағдариб, шохларини бутаб, танасини маълум узунликда (3 м дан 7,5 м гача) қирқиб, пўстлоғини шилиб тайерланадиган думалоқ ғўла, хода ишлов берилмаган Ё. ҳисобланади. Ё.нинг бошқа турлари (тахта, фанер ва б.) шу думалок, Ё.ни арралаб, тилиб, йўниб, рандалаб, силлиқлаб олинади. Булар ишлов берилган Ё. ҳисобланади. Ё. қурилишда, мебелсозликда, халқ амалий санъатида (бешикчилик, сандиқчилик, чолғу асбоблари ясаш ва б.), кимё саноатида, кончиликда, энергетика, кўприксозликда, қопламапардозлаш материали, целлюлоза, қоғоз, этил спирти ва б. ишлаб чиқаришда хомашё, шунингдек, ёқилғи сифатида ишлатилади (қ. Ёғоч материаллар, Ёғоч пластикалар, Ёғоч плиталар).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.