Yurak-tomir sistemasi kasalliklari
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 55–57-b. — ziyouz.com
Yurak-tomir sistemasi kasalliklari — yurak, arteriyalar va venalar kasalliklari. Ular juda köp va xilmaxil. Bu kasalliklarning ba'zilari (revmatizm, miokardit va boşqalar) yurakni, ayrimlari arteriya (ateroskleroz) yoki venalarni (mas, tromboflebit), boşqalari butun yuraktomir sistemasini şikastlaydi (gipertoniya kasalligi).
Yurakning işemik kasalligi yurak muskullarining qon bilan yetarli ta'minlanmasligidan vujudga keladi. Asosan, yurak toj arteriyalarining aterosklerotik özgarişlarga uçraşi, spazmp, şuningdek, ular böşliğida qonning (ivib) laxta bölib çökişi (tromboz) va boşqalar oqibatida kelib çiqadi (q. Yurakning işemik kasalligi).
Arterial gipertoniya Yu,t.s.k. orasida eng keng tarqalgani bölib, katta yoşli odamlar orasida köp uçraydi. U miokard infarkti, insult, yurak yetişmovçiligi kabi köpinça ölim yoki nogironlikka sabab böladigan asosiy patogenetik omil hisoblanadi.
Arterial gipotoniya (gipotoniya kasalligi) — nisbatan kam uçraydi. U arterial gipotoniya sindromi tarzida köpgina yuraktomir tizimi kasalliklarida (miokard infarkti, kardiomiopatiya, miokardit), nevrozlar, gipotireoz, insultdan keyin kuzatiladi.
Klinik amaliyotda yurak muskullarining yalliğlanişi — miokardit va yalliğlanmay zararlanişi — miokardiodistrofiya köproq kuzatiladi. Endokardit (yurak içki qavatining yalliğlanişi) revmatizm va boşqalar orttirilgan yurak poroklarita sabab böladi. Lerikardit kam uçraydi. Yurakning işemik kasalligi, miokardit va miokardiodistrofiya, şuningdek, nevrotik holatlar natijasida yurak aritmiyalari vayurak blokadasi sodir bölişi mumkin. Yurak aritmiyalari yurak qisqarişlari (urişi)ning tezlaşişi (taxikardiya) yoki sekinlaşuvi (bradikardiya), yurakning navbatdan taşqari qöşimça qisqarişi (ekstrasistoliya); yurak urişining tösatdan tezlaşuvi (parok sizmal taxikardiya); yurakning har xil vaqt oraliğida notöğri qisqarişi (tebranuvçi aritmiya) va boşqalarda namoyon böladi. Yurak blokadasi yurakning ötkazuvçi sistemasida nerv impulslari ötişining buzilişi (mas, bölmaçalardan qorinçalarga yoki Gis tutami oyoqçalariga impuls ötişining uzilişi)dan iborat.
Nevrozlar tufayli yurak nerv apparati faoliyati buzilganda aritmiyalar bilan birga, yurakda sirqillaydigan, sançadigan, jazillaydigan oğriq sezgilari ham paydo böladi. Ateroskleroz va gipertoniya kasalligi arteriya tomirlarining keng tarqalgan xastaliklaridan bölib, aksariyat ular birga keçadi. Ateroskleroz toj tomirlaridan taşqari, aorta va uning yirik şoxlari, jumladan, buyrak arteriyasi, miya tomirlari (q. Insult), qöloyoqning periferik tomirlarini ham zararlaydi. Arterial tomirlarning yalliğlanişi — arteriitlar köproq infeksion (mas, zaxm, sepsis) va allergik (q. Zardob kasalligi) hamda kollagen kasalliklar tufayli yuzaga keladi. Klinik şakli obliteratsiyalovçi endarteriit, aorta panarteriiti va h.k. Venalarning varikoz kengayişi va tromboflebit vena tomirlarining köp uçraydigan kasalliklaridan.
Yurak yetişmovçiligi yurakning öziga yuklangan töla hajmdagi funksional yuklamani bajara olmasligini körsatuvçi patologik belgilar (terining kökarişi, nafas qisişi, oyoq şişib qolişi va boşqalar) bilan namoyon böladi; biror iş qilayotganda nafas qisib qolişi patologik alomat hisoblanadi.
Ötkir yurak yetişmovçiligi — juda xavfli, lekin kamdankam uçraydi. U kutilmaganda yoki tösatdan nafas qisib, böğiliş (q. Yurak astmasi) xuruji bilan keçadi.
Köpçilik Yu.t.sk. oqibatida yurak muskulining qisqariş funksiyasi hamda tomirlar devori muskul qavatining qisqariş quvvati susayadi. Natijada organizmda qon aylanişi buziladi. Bu omillarning qay biri ustun bölişiga qarab yurak yoxud tomir yetişmovçiligi vujudga keladi.
Yu.t.s.k. (gipertoniya kasalligi, revmatizm, yurakning işemik kasalligi) ni muntazam va öz vaqtida davolaş yurak kasalliklarini oldini olişning eng yaxşi vositalaridan hisoblanib, uni kardiologiya fani örganadi.
Yu.t.s.k.ni aniqlaş, davolaş, oldini oliş va boşqalar kardiorevmatologik markazlarda hamda dispanserlarda amalga oşiriladi. Kasallikni davolaş reabilitatsiya, ya'ni salomatlikni qayta tiklaşdan iborat. Hoz. yuraktomir xirurgiyasi sohasidagi ulkan yutuqlar tufayli yurak hamda yirik tomirlar tuzilişidagi guğma va turmuşda orttirilgan turli nuqsonlar operatsiya yöli bilan davolanadi.
Ad.: Şaropov Ö.B., Ğafforova F.K., Şodmonov U.I., Içki kasalliklar, T., 2003.
Mahmud Pirnazarov.
Q.: Yurak astmasi, Yurakning işemik kasalligi, Zardob kasalligi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮРАК-ТОМИР СИСТЕМАСИ КАСАЛЛИКЛАРИ — юрак, артериялар ва веналар касалликлари. Улар жуда кўп ва хилмахил. Бу касалликларнинг баъзилари (ревматизм, миокардит ва бошқалар) юракни, айримлари артерия (атеросклероз) ёки веналарни (мас, тромбофлебит), бошқалари бутун юрактомир системасини шикастлайди (гипертония касаллиги).
Юракнинг ишемик касаллиги юрак мускулларининг қон билан етарли таъминланмаслигидан вужудга келади. Асосан, юрак тож артерияларининг атеросклеротик ўзгаришларга учраши, спазмп, шунингдек, улар бўшлиғида қоннинг (ивиб) лахта бўлиб чўкиши (тромбоз) ва бошқалар оқибатида келиб чиқади (қ. Юракнинг ишемик касаллиги).
Артериал гипертония Ю,т.с.к. орасида энг кенг тарқалгани бўлиб, катта ёшли одамлар орасида кўп учрайди. У миокард инфаркти, инсульт, юрак етишмовчилиги каби кўпинча ўлим ёки ногиронликка сабаб бўладиган асосий патогенетик омил ҳисобланади.
Артериал гипотония (гипотония касаллиги) — нисбатан кам учрайди. У артериал гипотония синдроми тарзида кўпгина юрактомир тизими касалликларида (миокард инфаркти, кардиомиопатия, миокардит), неврозлар, гипотиреоз, инсультдан кейин кузатилади.
Клиник амалиётда юрак мускулларининг яллиғланиши — миокардит ва яллиғланмай зарарланиши — миокардиодистрофия кўпроқ кузатилади. Эндокардит (юрак ички қаватининг яллиғланиши) ревматизм ва бошқалар орттирилган юрак порокларита сабаб бўлади. Лерикардит кам учрайди. Юракнинг ишемик касаллиги, миокардит ва миокардиодистрофия, шунингдек, невротик ҳолатлар натижасида юрак аритмиялари ваюрак блокадаси содир бўлиши мумкин. Юрак аритмиялари юрак қисқаришлари (уриши)нинг тезлашиши (тахикардия) ёки секинлашуви (брадикардия), юракнинг навбатдан ташқари қўшимча қисқариши (экстрасистолия); юрак уришининг тўсатдан тезлашуви (парок сизмал тахикардия); юракнинг ҳар хил вақт оралиғида нотўғри қисқариши (тебранувчи аритмия) ва бошқаларда намоён бўлади. Юрак блокадаси юракнинг ўтказувчи системасида нерв импульслари ўтишининг бузилиши (мас, бўлмачалардан қоринчаларга ёки Гис тутами оёқчаларига импульс ўтишининг узилиши)дан иборат.
Неврозлар туфайли юрак нерв аппарати фаолияти бузилганда аритмиялар билан бирга, юракда сирқиллайдиган, санчадиган, жазиллайдиган оғриқ сезгилари ҳам пайдо бўлади. Атеросклероз ва гипертония касаллиги артерия томирларининг кенг тарқалган хасталикларидан бўлиб, аксарият улар бирга кечади. Атеросклероз тож томирларидан ташқари, аорта ва унинг йирик шохлари, жумладан, буйрак артерияси, мия томирлари (қ. Инсульт), қўлоёқнинг периферик томирларини ҳам зарарлайди. Артериал томирларнинг яллиғланиши — артериитлар кўпроқ инфекцион (мас, захм, сепсис) ва аллергик (қ. Зардоб касаллиги) ҳамда коллаген касалликлар туфайли юзага келади. Клиник шакли облитерацияловчи эндартериит, аорта панартериити ва ҳ.к. Веналарнинг варикоз кенгайиши ва тромбофлебит вена томирларининг кўп учрайдиган касалликларидан.
Юрак етишмовчилиги юракнинг ўзига юкланган тўла ҳажмдаги функционал юкламани бажара олмаслигини кўрсатувчи патологик белгилар (терининг кўкариши, нафас қисиши, оёқ шишиб қолиши ва бошқалар) билан намоён бўлади; бирор иш қилаётганда нафас қисиб қолиши патологик аломат ҳисобланади.
Ўткир юрак етишмовчилиги — жуда хавфли, лекин камданкам учрайди. У кутилмаганда ёки тўсатдан нафас қисиб, бўғилиш (қ. Юрак астмаси) хуружи билан кечади.
Кўпчилик Ю.т.ск. оқибатида юрак мускулининг қисқариш функцияси ҳамда томирлар девори мускул қаватининг қисқариш қуввати сусаяди. Натижада организмда қон айланиши бузилади. Бу омилларнинг қай бири устун бўлишига қараб юрак ёхуд томир етишмовчилиги вужудга келади.
Ю.т.с.к. (гипертония касаллиги, ревматизм, юракнинг ишемик касаллиги) ни мунтазам ва ўз вақтида даволаш юрак касалликларини олдини олишнинг энг яхши воситаларидан ҳисобланиб, уни кардиология фани ўрганади.
Ю.т.с.к.ни аниқлаш, даволаш, олдини олиш ва бошқалар кардиоревматологик марказларда ҳамда диспансерларда амалга оширилади. Касалликни даволаш реабилитация, яъни саломатликни қайта тиклашдан иборат. Ҳоз. юрактомир хирургияси соҳасидаги улкан ютуқлар туфайли юрак ҳамда йирик томирлар тузилишидаги гуғма ва турмушда орттирилган турли нуқсонлар операция йўли билан даволанади.
Ад.: Шаропов Ў.Б., Ғаффорова Ф.К., Шодмонов У.И., Ички касалликлар, Т., 2003.
Маҳмуд Пирназаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.