Zarra

Zarra — oz sonli elementar zarralardan taşkil topgan modda uluşlari. Mas, tutun Z.lari, çang Z.lari, havodagi suv Z.lari, molekulalar, atomlar, yadrolar, nuklonlar va b. Ölçamlariga qarab 3. makrozarralar yoki mikrozarralarga bölinadi; makrozarralar mikrozarralardan taşkil topadi. Mikrozarralar (atom yadrosi, elektronlar, nuklonlar, mezonlar, giperonlar, ukvant va h. k.) spinlari qöşilgan holda ma'lum yönalişda harakatlanişi Z.larning qutblanişi deyiladi. Içki tuzilişiga qarab murakkab yoki oddiy Z.lar böladi; murakkab Z.lar oddiy Z.lardan iborat. 3. qandayligidan qat'i nazar, energiya, impuls, massa va b. xususiyatlarga ega. Dastlab 3. va uning xususiyatlari özgarmas, har qanday 3. yanada maydaroq Z.lardan iborat, deb hisoblanardi. Tekşirişlardan ma'lum böldiki, Z.lardan ba'zilari butunlay özgarişi, öz tarkibida bölmagan yangi Z.lar paydo qilişi, hatto öziga moye antizarralar b-n töqnaşganda tamomila yöqolib, elektromagnit maydon hosil qilişi mumkin ekan (q. Antizarralar, Annigilyatsiya). 3. tuşunçasi maydonlar nazariyasi va tölqinlar nazariyasida ham köp işlatiladi. Tinç turgan modda Z.lari massaga ega, elektromagnit maydon Z.lari — fotonlar esa tinç turganda massaga ega bölmaydi. Z.lar sistemasi nazariyasida (jumladan, qattiq jismlar nazariyasida) tekşiriladigan hodisalarning röy berişida köp Z.lar ma'lum jihatdan haqiqiy moddiy Z.larga öxşaş bölgani uçun yordamçi tuşunça sifatida kvazizarralar tuşunçasi b-n iş köriladi, mas, fonon, polyaron, eksiton, magnon, plazmon va b. (yana q. Elementar zarralar).