Panjakent tumani

Panjakent tumani (tojikça: Nohiyai Panҷakent) — Tojikistonning Suğd viloyati janubi-ğarbida joylaşgan ma'muriy tuman. Markazi Panjakent şahri bölgan.

Manbalar tuman maqomi haqida turliça ma'lumot beradi: rus tilidagi Vikipediya uni amaldagi tuman sifatida tasvirlaydi, ingliz tilidagi Vikipediya esa uni sobiq tuman deb ataydi va taxminan 2018-yilda Panjakent şahriga qöşib yuborilganini yozadi.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Panjakent miloddan avvalgi 5-asrdan boşlab tarixiy manbalarda Samarqand Suğdining suğd ölkasi sifatida tilga olinadi. Arablar istilosi davrida Panjakent hokimi Devaştiç 720–722-yillardagi suğdlarning arablarga qarşi qözğolonida rahbarlardan biri bölgan. Örta asrlarda hudud orqali Buyuk ipak yöli ötgan.

1868-yilda Rossiya imperiyasi Buxoro amirligining şarqiy yerlarini egallagaç, Zarafşon okrugi tuzildi; Panjakent ham uning tarkibiga kirdi. 1887-yil 1-yanvarda okrug tugatilib, hudud Samarqand viloyati tarkibidagi Samarqand uyezdiga qöşildi. 1924-yil 14-oktabrda Markaziy Osiyoda milliy-hududiy çegaralaniş natijasida Samarqand viloyatining şarqiy qismi Özbekiston SSR tarkibidagi Tojikiston ASSRga ötdi va Panjakent okrugi taşkil etildi. 1939-yil 27-oktabrda okrug Leninobod viloyati tarkibida tuman böldi, 1958-yil 27-iyunda unga Kolxozçiyon tumani qöşildi. Mustaqillikdan keyin tuman Suğd viloyati tarkibida qoldi.

Tuman Suğd viloyatining eng janubi-ğarbiy qismini egallaydi va Tojikistonning eng ğarbiy tumani hisoblanadi. U şimoldan Özbekistonning Jizzax, janubi-ğarbdan Qaşqadaryo, janubdan Surxondaryo, ğarbdan Samarqand viloyatlari bilan, şarqdan esa Suğd viloyatidagi Ayni tumani bilan çegaradoş. Maydoni 3700 km².

Tuman Zarafşon vodiysida joylaşgan: şimoldan Turkiston, janubdan Zarafşon tizmasi bilan öralgan. Janubi-şarqda Hisor tizmasining şimoliy yon bağri, şarqda Fon toğlari boşlanadi. Toğli hududning örtaça balandligi 1200–1400 metr. Iqlimi subtropik, kontinental: yoz issiq va quruq, qiş sovuq. Örtaça yillik harorat +16,5 °C, yanvarda −1,0 °C, iyulda +25,0 °C; yillik yoğin 450–500 mm.

Şimol tomondan Zarafşon daryosi oqadi, Panjakent şahri uning janubiy qirğoğida joylaşgan. Daryoning irmoqlari: Kştut, Mağiyon, Fondaryo, Uatasoy.

2016-yil ma'lumotiga köra, tumanda 237 200 kişi yaşagan (100 % qişloq aholisi), aholi ziçligi 1 km² ga 73,5 kişi. Aholining asosiy qismini tojik va özbeklar taşkil etadi. Ozçilik millatlardan eronliklar köp, şuningdek oz sonli tatar, ozarbayjon, rus va boşqa millat vakillari yaşaydi. Tuman 14 qişloq jamoatga bölingan: Amondara, Voru, Yori, Kosataroş, Loiq Şerali, Moğiyon, Rudakiy, Sarazm, Sujina, Farob, Xalifa Hasan, Xurmi, Çinor, Şing.

Qişloq xöjaligida çorvaçilik, dehqonçilik (jumladan, ğallaçilik), boğdorçilik va uzumçilik rivojlangan. 2010-yillarda çorvaçilik, ğallaçilik va sabzavotçilikka ixtisoslaşgan 530 ga yaqin fermer xöjaligi faoliyat yuritgan. Tumanda marmar va granit konlari bor; marmar va don qayta işlaş, quriliş materiallari hamda oziq-ovqat işlab çiqariş korxonalari işlaydi. Eng maşhur korxona — Tojikistondagi yagona yirik oltin qazib oluvçi xitoy-tojik qöşma korxonasi «Zarafşon»; uning ikkinçi, affinaj fabrikasi 2015-yilda foydalanişga topşirilgan.

Tuman orqali Samarqand—Duşanbe avtomobil yöli ötadi; avtotransport asosiy transport turi hisoblanadi. Şahriston va Istiqlol tunnellari qurilişi yil davomida qatnovni ta'minladi, 2015-yilda Ayni—Panjakent yöli qayta qurilgaç, Duşanbe va Xöjandga yetib boriş vaqti ikki barobar qisqardi.

Tumanda toğ turizmi rivojlangan: Zarafşon va Turkiston tizmalari etagida yozgi lagerlar, sanatoriylar va alpinistlar markazlari bor. Hududda 5–6-asrlarga oid şahar qal'alari va yuqori paleolit davri qadimiy manzilgohlari joylaşgan. Qadimgi Panjakent qal'asida olib borilgan arxeologik qazişmalarda Panjakent afşinlari saroyi topilgan, şuningdek, suğd yozuvining 28 harfi tuşirilgan sopol parça topilgan.

Tojikistonning YUNESKO Butunjahon merosi röyxatiga kiritilgan ikki obyektidan biri — Sarazm şu tumanda joylaşgan. Muhammad Başoro maqbarasi va qadimiy Panjakent şahri esa röyxatga nomzodlar qatorida. Şuningdek, forsiy şoir Rudakiyning maqbarasi şu tumanda joylaşgan; materialga köra, şoir ham şu tuman hududida tuğilgan.