Pegmatitlar

Pegmatit (yunonça «pegmatos» — «boğlaniş, mustahkam aloqa») — juda yirik yoki ulkan kristallardan tuzilgan, köpinça nodir minerallarga boy intruziv magmatik toğ jinsi. ÖzME'ga köra, pegmatitlar asosan nordon tarkibli, köpinça tomir şaklida yotadigan jinslar bölib, magmaning pnevmatolit bosqiçida — harorat pasayib, qoldiq eritma gaz va buğsimon moddalar bilan töyingan paytda hosil böladi. Rusça Vikipediyaga köra, ulardagi donalarning kattaligi 1 sm dan oşadi, tomirlarning uzunligi 3—5 km ga, qalinligi esa bir neça yuz metrga yetişi mumkin.1

ÖzME'ga köra, «pegmatit» atamasini 1801-yilda fransuz mineralogi Rene Just Ayui «yozma granit», «grafik pegmatit» yoki «yahudiy toşi» deb ataladigan jinsni belgilaş uçun fanga kiritgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu jinsda kvars va dala şpati bir-birining içiga qonuniy tartibda ösib kirgan bölib, sayqallangan yuzada qadimgi yahudiy yozuvi yoki ossuriy mixxatiga öxşaş naqş hosil qiladi. Hozir atama ikki ma'noda işlatiladi: magmatik kelib çiqişli geologik jism sifatida va kvars bilan dala şpatining öziga xos ösib birikkan tuzilişi sifatida. ÖzME'ga köra, bunday ösimtalar juda mayda bölsa, jins mikropegmatit deb ataladi.

Pegmatitlarga kristallarning zonalar böylab joylaşuvi, uçuvçan komponentlarga (suv, karbonat angidrid, ftor, xlor, bor) boy minerallar xos. ÖzME'ga köra, asosiy minerallardan taşqari ularda litiy, rubidiy, seziy, berilliy, niobiy, tantal, sirkoniy, gafniy, toriy, uran, skandiy kabi nodir elementlarning minerallari uçraydi. Rusça Vikipediyaga köra, bunday elementlarning miqdori pegmatitda ona jinsdagiga qaraganda yuzlab va minglab marta köp bölişi mumkin. Granitli pegmatitlarning rangi puşti, qizğiş, oç kulrang yoki sarğiş böladi.

Pegmatitlardagi kristallar ğoyat katta bölişi mumkin. ÖzME'ga köra, Braziliyada 40 tonnali, Rossiyada 70 tonnali kvars kristali, Mozambikda 32 tonnali berill kristali, Hindistonda 77 tonnali muskovit kristali, AQŞda esa uzunligi 10 metrli spodumen kristali topilgan.

Eng keng tarqalgani — nordon jinslar bilan boğliq granitli pegmatitlar. ÖzME'ga köra, ular keramik (dala şpati xom aşyosi), muskovitli, nodir yer elementli, nodir metalli va billurli (pyezokvars, morion, flyuorit, qimmatbaho toşlar beruvçi) guruhlarga bölinadi. Bulardan taşqari işqorli granitli, nefelinli siyenitli va asosli jinslar bilan boğliq pegmatitlar ham farqlanadi; rusça Vikipediya dunit, gabbro va piroksenit pegmatitlarini ham sanaydi.

Rusça Vikipediyaga köra, granitli pegmatit tomirlari keramika va şişa sanoati uçun dala şpatlarining asosiy manbai; ulardan elektrotexnikada işlatiladigan slyuda va pyezokvars, litiy, tantal, berilliy, seziy va rubidiy kabi nodir metallar olinadi. Pegmatitlarda spodumen (kunsit), berill (jumladan, zumrad), xrizoberill (aleksandrit), topaz va granatning zargarlik sifatidagi kristallari ham uçraydi. Yozma granit esa arzon bezak toşi sifatida işlatiladi. Yirik pegmatit konlari Braziliya, Norvegiya, Şvetsiya, Kareliya, Kola yarimoroli va Şarqiy Qozoğistonda ma'lum.