Puna

Puna — Hindistonning Maxaraştra ştatidagi şahar. U Dekan yassitoğligida, Mutha va Mula daryolarining qöşiliş yerida joylaşgan. Şahar ingliz tilida avval Poona deb yozilgan, 1978-yilda rasman Pune deb özgartirilgan.

Mis plastinkalarda (858 va 868-yillar) bu yerda 9-asrda Punnaka nomli dehqonçilik posyolkasi bölgani, hudud Raştrakuta sulolasi ixtiyorida ekani körsatilgan. Şu davrda Pataleşvar ibodatxonasi majmuasi qurilgan. 9-asrdan 1327-yilgaça Puna Yadavlar sulolasi hukmronligida bölgan.

17-asrda şahar Muğullar, Bijapur sultonligi va marathlar örtasida bir neça bor qöldan-qölga ötgan. Şahoji Bxoslening öğli Şivaji keyinçalik Marath imperiyasiga asos solgan; Lal Mahal qarorgohi 1640-yilda qurib bitkazilgan. 1703–1705-yillarda şaharni muğul hukmdori Aurangzeb egallagan. Ingliz tilidagi manbada şaharning nomi bu davrda vaqtinça Muhiyabad deb özgartirilgani aytiladi.

1720-yilda Baji Rao I Marath imperiyasining peşvasi (boş vaziri) etib tayinlangan. U Şanivar Vada qal'asini qurdirgan, quriliş 1730-yilda tugagan. Peşvalar hukmronligida şaharda köplab ibodatxona va köpriklar qurilgan. 1761-yilda Panipat jangida mağlubiyatdan keyin peşvalar ta'siri susaygan.

1817–1818-yillarda Uçinçi Angliya–Marath uruşi natijasida şahar inglizlar qöliga ötib, Bombay prezidentligi tarkibiga kirgan. Şarqiy qismida yirik harbiy qarorgoh barpo etilgan. 1858-yilda Puna munitsipalitet maqomini olgan. 1947-yildan keyin şahar jadal ösgan.

Puna Dekan yassitoğining ğarbiy çekkasida, dengiz sathidan taxminan 560 m balandlikda joylaşgan. Hudud tepaliklardan iborat, şahar markazi Mula va Mutha daryolarining qöşiliş joyida. Pavana va Indrayani daryolari şimoli-ğarbiy çekka hududlardan ötadi. Iqlimi yarim çöldan tropik savannaga ötuvçi turda; örtaça harorat 20–28 °C, yillik yoğin 741 mm.

Özbekça va rusça manbalarda şahar aholisi taxminan 3,1 mln kişi deb berilgan (mos ravişda 2001 va 2011-yillar). Rus tilidagi manbada 2010-yilgi röyxatga köra şahar aglomeratsiyasida 5 518 688 kişi yaşaydi. Savodxonlik darajasi taxminan 81 %. Rasmiy til — marathi, hindi va ingliz tillari ham keng tarqalgan.

Puna Mumbay bilan iqtisodiy jihatdan boğliq, tez ösayotgan savdo-sanoat markazi. Maşinasozlik, avtomobil va mototsikl işlab çiqariş, töqimaçilik, kön-poyabzal, qoğoz, kimyo va farmatsevtika sanoati rivojlangan. Şaharda Tata Motors, Mahindra & Mahindra, Mercedes-Benz, Volkswagen, Bosch kabi kompaniyalar korxonalari bor. Sönggi yillarda axborot texnologiyalari tarmoği ham rivojlanmoqda. Şahar universiteti 1949-yilda taşkil etilgan.

Puna Maxaraştra ştatining madaniy markazlaridan biri hisoblanadi. Şanivar Vada saroyi 1736-yilda qurilgan va peşvalar qarorgohi bölgan; 1827-yilgi kuçli yonğin uni asosan vayron qilgan, qal'a devorlari, darvozasi va poydevori saqlangan. Şahar markazida qoyadan öyib yasalgan Pataleşvar ibodatxonasi hozir ham faoliyat yuritadi. Parvati tepaligidagi ibodatxona peşvalarning şaxsiy ibodatxonasi bölgan. Şahar yaqinida Simxa Gad, Rajgarx, Torna, Purandar kabi Şivaji davri qal'alari bor. Şuningdek, Aga-xon saroyi va Raja Kelkar muzeyi maşhur.