Qöstanoy

Qöstanoy (Qöstanay; qozoqça: Qostanay) — Qozoğiston şimolida, Tobol daryosi böyida joylaşgan şahar, Qöstanoy viloyatining ma'muriy markazi. Ilgari Nikolayevsk va Kustanay nomlari bilan ham atalgan.

Rus va ingliz tilidagi manbalarga köra, şahar 1879-yilda rus köçmançilari tomonidan Nikolayevsk nomi bilan barpo etila boşlangan. Rus tilidagi manbada quriliş Orenburg general-gubernatorining farmoyişi bilan boşlangani, 1880-yildan Yevropa qismidan köçib kelganlar kela boşlagani aytiladi. Özbekça Vikipediyada esa şahar 1883-yilda asos solingan, deyiladi (boşqa joyida 1897-yil ham tilga olingan).

1912—1913-yillarda Çelyabinsk — Troitsk — Qöstanoy temir yöl tarmoği qurildi. Şundan söng şahar Markaziy Rossiya bilan savdo aloqalarini yölga qöydi va Şimoliy Qozoğistondagi yirik savdo markazlaridan biriga aylandi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Qizil Armiya şaharni 1918-yilda nazoratga oldi. 1936-yilda yangidan taşkil etilgan Qöstanoy viloyatining markazi böldi. Rus tilidagi manbaga köra, 1942—1946-yillarda şaharga Stalingrad uçuvçilik bilim yurti evakuatsiya qilingan. 1950-yillarda çöl yerlarni özlaştiriş tufayli şahar va viloyat aholisi sezilarli oşdi. 1997-yil 17-iyunda Qozoğiston Prezidenti farmoni bilan nomning rus tilidagi yozilişi Kustanaydan Kostanayga özgartirildi. 2025-yilda şaharga MDH davlat rahbarlari kengaşi tomonidan «Mehnat şuhrati şahri. 1941—1945-yillar» faxriy unvoni berildi.

Şahar daşt zonasida, Turğay platosining şimoli-şarqida, Ğarbiy Sibir tekisligining janubi-ğarbiy qismida, Tobol daryosida joylaşgan. Maydoni 244 km². U Astanadan 571 km şimoli-ğarbda (avtomobil yöli böyiça 704 km), Aqtöbadan 529 km şimoli-şarqda, Rossiyaning Çelyabinsk şahridan esa 260 km janubi-şarqda joylaşgan. Özbekça Vikipediyaga köra, Abelsoy jari şaharni ikkiga bölib turadi.

Iqlimi kontinental. Iyulning örtaça harorati +20,8 °C, yanvarniki −14,9 °C. Yillik yoğin rus manbasida 352,2 mm, ingliz manbasida taxminan 335 mm deb berilgan. Havoning örtaça yillik namligi 71 %, ösimlik davri taxminan 170 kun.

Şahar aholisi 2009-yilgi röyxatga köra 214 916 kişi, 2013-yilda 219 253 kişi edi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 2025-yil boşida aholi 272 746 kişini taşkil etgan. Milliy tarkib özgargan: 2010-yil 1-yanvar holatida ruslar 50,00 %, qozoqlar 28,63 %, ukrainlar 10,00 % edi. 2025-yil boşida esa qozoqlar 46,86 %, ruslar 33,61 %, ukrainlar 8,49 %, olmonlar 2,73 %, tatarlar 1,81 % ni taşkil qiladi.

Şaharda oziq-ovqat (göşt va un kombinatlari, qandolat fabrikasi), yengil sanoat (kamvol-movut kombinati, tikuvçilik va poyabzal fabrikalari), maşinasozlik va quriliş materiallari işlab çiqariş rivojlangan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, şaharda 367 faol sanoat korxonasi bor, 2014-yildan qişloq xöjaligi maşinasozligi korxonalari joylaşgan 400 gektarlik «Respublika ahamiyatidagi industrial zona» işlaydi.

Şahar muhim transport tuguni: Axmet Baytursinov nomidagi xalqaro aeroport, temir yöl vokzali va avtovokzal xizmat körsatadi. Troleybus qatnovi 1989-yil 28-dekabrda oçilgan, 2005-yilda töxtatilgan, 2012-yilda tarmoq demontaj qilingan.

Şaharda Qöstanoy viloyat qozoq drama teatri, rus drama teatri, qöğirçoq teatri, filarmoniya, viloyat ölkaşunoslik muzeyi va Oltinsarin muzeyi bor. Ta'lim muassasalari orasida A. Baytursinov nomidagi davlat universiteti va boşqa oliy öquv yurtlari mavjud. Şaharda 173 tarixiy-madaniy yodgorlik hisoblanadi: 3 tasi respublika ahamiyatida, mahalliy ahamiyatdagilari rus manbasida 47 ta, ingliz manbasida 48 ta deb körsatilgan; 25 obelisk va byust hamda 97 xotira lavhasi bor. Ular orasida Ibray Oltinsarin va Axmet Baytursinov haykallari, Ğalaba boği, Puşkin haykali, savdogar Lorens uyi hamda körsatilgan «Otuv devori» bor. Şaharda «Tobol» futbol klubi va basketbol jamoasi ham faoliyat yuritadi.