Oltinsarin Ibray

Ibray Oltinsarin (1841-yil 20-oktabr (yangi uslubda 1-noyabr) — 1889-yil 17-iyul (29-iyul)) — qozoq pedagogi, ma'rifatparvari, yozuvçisi va folklorşunosi. Özbekça manbada u milliy badiiy nasrning asosçilaridan biri sifatida ta'riflanadi.

Oltinsarin Örta juz hududidagi Oraqarağayda tuğilgan (hozirgi Qostanay viloyati Oltinsarin tumani). U qipçoq qabilasining uzun uruğiga mansub. Otasi erta vafot etgani uçun bobosi, maşhur biy Balğoja Janburşin oilasida tarbiyalangan.

1850-yilda Orenburg çegara komissiyasi huzuridagi qozoq bolalari uçun maxsus maktab-internatga joylaştirilgan. Öqiş yillarida şarqşunos olim V. V. Grigoryev bilan yaqindan tanişgan. Maktabni 1857-yilda oltin medal bilan tugatgan (özbekça manbada öqiş yillari 1850–57 deb körsatilgan). Söng uç yil bobosining qöl ostida yozuvçi bölib işlagan, keyin Orenburg viloyat boşqarmasida tarjimon bölgan va N. I. Ilminskiy bilan tanişgan.

1860-yilda viloyat boşqarmasi unga Törğayda qozoq bolalari uçun maktab oçişni topşirgan; u rus tili öqituvçisi etib tayinlangan. 1864-yilda birinçi xalq maktabini oçgan. Keyinçalik Törğay uyezd boşqarmasida iş yurituvçi bölib işlagan, vaqtinça uyezd sudyasi vazifasini ham bajargan. Unga statskiy sovetnik unvoni berilgan. 1879-yildan umrining oxirigaça Törğay viloyatidagi qozoq maktablari inspektori bölgan. 1883-yilda Nikolayev (Qostanay) uyezdiga köçib, Qostanaydan uç kilometr narida, Tobol daryosi böyidagi orolçada uy qurgan va şu yerda vafotigaça yaşagan. Öz uyi yaqinida, otasi qabri yonida dafn etilgan.

Oltinsarinning taşabbusi bilan qozoq bolalari uçun yetti boşlanğiç volost maktabi, törtta ikki yillik maktab, bitta hunar bilim yurti va qozoq öqituvçilari uçun maktab oçilgan (1883-yil, Orsk). Rus tilidagi manbaga köra, u ayollar uçun Qozoğistondagi birinçi maktabni ham oçgan; Troitskda öqituvçilar maktabi taşkil etilib, keyinroq Orenburgga köçirilgan.

U şu maktablar uçun darsliklar yozgan: “Qirğiz xrestomatiyasi” (1879) va qozoqlarga rus tilini örgatiş böyiça “Boşlanğiç qöllanma” (1879). “Daryo”, “Yoz”, “Kel bolalar, öqiylik!” kabi şe'rlari, “Qipçoq Saidqul”, “Boy bolalari bilan Husan” singari axloqiy asarlari dastlab şu majmualarga kiritilgan. Rus tili grafikasi asosida qozoq matnlarini yoziş uçun alifbo variantlarini işlab çiqqan.

U qozoq folklorini yiğib naşr ettirgan: “Luqmoni Hakim”, “Yolğonning zarari”, “Saxiy”, “Izbosti biy” balladalari, “Qora botir”, “Kal bola” ertaklari, “Qöblandi” eposi va boşqalar. J. P. Beranje, I. A. Krilov, L. N. Tolstoy asarlarini qozoq tiliga tarjima qilgan; bular qozoq tilidagi dastlabki badiiy nasr namunalari hisoblanadi.

Oltinsarin nomi bilan Qostanay viloyatidagi tuman, Almati şahridagi prospekt, Qostanay, Oqtobe, Rudniy, Kökşetau şaharlaridagi köçalar, Junggor Olatovidagi muzlik, Qostanay bolalar kutubxonasi, Qozoğiston Ta'lim milliy akademiyasi va Arqalik davlat pedagogika instituti atalgan. Qozoğiston Ta'lim vazirligining “Ibray Oltinsarin” kökrak nişoni ta'sis etilgan. Qostanayda dafn joyida maqbara va muzey qurilgan. Unga haykallar Kentauda (2013-yil may), Qostanayda (2020-yil noyabr) va Almatida (2021-yil dekabr) oçilgan.