Repressor
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Repressor (lotinça repressor — «çeklovçi, töxtatib turuvçi») — molekulyar genetikada bir yoki bir neça gen ifodalanişini (ekspressiyasini) töxtatuvçi regulyator oqsil. ÖzME'ga köra, repressor operondagi genlar transkripsiyasini töxtatadi va natijada tegişli RNK, binobarin, operon kodlaydigan fermentlar sintezi ham töxtaydi. Repressor ta'sirida gen faolligining pasayişi repressiya deyiladi.12
Ta'sir mexanizmi
13Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, repressorlar ikki xil böladi. DNKga boğlanuvçi repressor gen yonidagi operator deb ataluvçi qismga yopişib, RNK-polimeraza fermentining promotorga birikişiga yöl qöymaydi; natijada gen axborot RNKsiga köçirilmaydi. RNKga boğlanuvçi repressor esa tayyor axborot RNKsiga birikib, undan oqsil sintezlanişini (translyatsiyani) tösadi.
ÖzME'ga köra, repressor regulyator gen nazorati ostida sintezlanadi va har bir hujayrada uning 10–20 molekulasi böladi. U faol holatda (operatorga bevosita boğlana oladigan) yoki nofaol holatda hosil bölişi mumkin.
Induksiya va repressiya
13ÖzME'da bu ikki holat quyidagiça izohlanadi. Faol repressor induksiyalanuvçi fermentlarga xos: hujayraga induktor deb ataluvçi kiçik molekulali modda kirsa, u repressorga birikadi, repressorning faolligi pasayadi va ferment sintezi boşlanadi. Bu jarayon induksiya deyiladi. Nofaol repressor (aporepressor) esa repressiyalanuvçi fermentlarga xos: hujayrada korepressor deb ataluvçi kiçik molekulali modda töplansa, u aporepressorni faollaştiradi va operon kodlaydigan fermentlar sintezi töxtaydi. Induktor va korepressor birgalikda effektorlar deb ham ataladi.
Inglizça Vikipediyaga köra, bu mexanizm teskari aloqa tamoyilida işlaydi: genlar faqat muayyan şart — masalan, kerakli induktor mavjud bölgandagina ifodalanadi.
Misollar
13Rusça va inglizça Vikipediyada eng köp örganilgan misol — içak tayoqçasidagi laktoza operoni. Unda lacI geni kodlaydigan repressor oqsil doimo operatorga birikib turadi va laktozani parçalovçi fermentlar genlari köçirilmaydi. Hujayrada allolaktoza paydo bölganda repressorning şakli özgaradi, u operatordan ajraladi va genlar işlay boşlaydi. Boşqa misol — triptofan repressori: u aporepressor bölib, triptofan aminokislotasi bilan birikkandagina faollaşadi va uning sintezini töxtatadi. Metionin repressori MetJ ham şunday işlaydi.
Inglizça Vikipediyaga köra, repressorlar asosan prokariotlarda (bakteriyalarda) uçraydi, eukariotlarda esa kamroq. Eukariotlar genomida saylenser deb ataluvçi DNK qismlari bor; repressorlar ularga birikib, gen faolligini qisman yoki töliq bosib qöyadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Repressor // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3193 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APARepressor. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3193
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3193
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Репрессорru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Repressoren.wikipedia.org
- 3ÖzME, 7-jild, 169-b.manbaa.uz · ÖzME, 7-jild, 169-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.