Sahihi Buhoriy

Sahihi Buxoriy (arabça: صحيح البخاري; asl nomi „al-Jomiʼ as-Sahih“ — „Işonçli töplam“) — Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy tuzgan hadislar töplami. U sunniy islomdagi olti işonçli hadis töplamidan biri hisoblanadi.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, al-Buxoriy yoşligidan Abbosiylar xalifaligi böylab keng safar qilgan. U oldingi töplamlarda sahih hadislar bilan birga zaif rivoyatlar ham borligini körib, işonçliligi şubhasiz hadislarni töplaşga qiziqqan. Ustozi Işoq ibn Rohavayhning „Faqat sahih hadislardan iborat kitob tuzsangiz edi“ degan taklifi bu qarorni mustahkamlagan. Al-Buxoriy tuşida Payğambarni yelpiğiç bilan himoya qilayotganini körgani, tabirçilar buni „yolğondan himoya qilasan“ deb izohlagani ham aytiladi.

U kitobni Makkadagi Masjid al-Harom va Madinadagi Payğambar masjidida tartibga solişni boşlagan va 846-yil (hijriy 232) atrofida Buxoroda yakunlagan. Asarni ustozlari Ahmad ibn Hanbal, Ali ibn al-Madiniy, Yahyo ibn Ma'in va boşqalar körib çiqqan; ular törtta hadisdan taşqari hammasini işonçli deb tasdiqlagan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Ibn Hajar al-Asqaloniy keyinroq bu tört hadis ham işonçli ekanini yozgan.

„Sahih“ hadislarni boşqalaridan ajratib, alohida töplam şaklida tuziş an'anasini birinçi bölib al-Buxoriy boşlagani, keyin Imom Muslim, at-Termiziy, Nasoiy, Abu Dovud, Ibn Moja kabilar ham şunday qilgani aytiladi.

Özbekça Vikipediyada töplam 4 jilddan iborat deyilgan. Unda fiqh, oila, nikoh, meros, ilm-ma'rifat, imon, e'tiqod, axloq-odob, ta'lim-tarbiya va boşqa masalalar yoritilgan, öşa davr tarixi va etnografiyasiga oid ma'lumotlar ham bor.

Hadislar soni haqida ma'lumotlar turliça. Özbekça va rusça manbalarda (Ibn as-Salohga tayanib) takrorlanganlari bilan 7275 ta, takrorlanmaydiganlari 4000 ta deyiladi. Inglizça Vikipediyada hozir keng tarqalgan raqam 7563 (Muhammad Fuod Abd al-Boqiy naşri) ekani, Xaldun al-Ahdab esa 7208 ni töğri deb hisoblaşi, Ibn Hajarga köra takrorlanmaydigan hadislar 2602 ta ekani aytiladi. Asar 78 kitob (bob)ga bölingan; ayrim naşrlarda Abd al-Boqiy qöşgan yana 19 bob bor.

Inglizça Vikipediyaga köra hadislarning 55 foizi huquqqa (ahkom), 11 foizi odob-axloqqa, 11 foizi tarix va ğazotlarga, 7 foizi manoqibga, 7 foizi tafsirga oid. Özbekça Vikipediyada muallif hadislardan olinadigan şar'iy hukmlar böyiça aniq körsatma bermagani, şuning uçun fiqhiy kitoblarga murojaat qiliş tavsiya etilgani qayd etilgan.

Asarning turli yozuv uslubidagi köplab qölyozmalari mavjud. Inglizça Vikipediyaga köra, eng qadimgi ma'lum nusxa hijriy 360–390 (970–1000) yillarga oid; eng qadimgi töliq nusxa Sulaymoniya kutubxonasida saqlanadi va hijriy 550 (1155) yilda Andalusda köçirilgan.

1974-yilda Toşkentda al-Buxoriyning 1200 yillik yubileyi munosabati bilan asar arab tilida qayta naşr etilgan. Özbek tiliga töliq tarjimasi mustaqillikdan keyin „Özbekiston milliy ensiklopediyasi“ naşriyotida 4 jildda çiqqan (1991, 1996, 1994, 1992-yillar); 2-naşri 1997-yilda çop etilgan.

Boşqa tillarda: 1971-yilda al-Hilaliy va Muhsin Xon ingliz tiliga tarjima qilgan; 1903–1914-yillarda Oktav Udas va Uilyam Marsye fransuz tiliga ögirgan. Rus tilida Vladimir Nirşa tarjimalari 2002 va 2003-yillarda çiqqan. Rus Vikipediyasiga köra, 2021-yil dekabrda Tatariston sudi 2007-yilgi naşrni ekstremistik deb topgan, keyinroq Boş prokuratura masalani qaytarib, kitobni ruxsat etilgan deb tan olgan.

Özbekça Vikipediyaga köra, asar islom manbalari orasida Qur'ondan keyin ikkinçi örinda turadi. Rus Vikipediyasida ayrim ilohiyotçilar uni Qur'ondan keyingi eng işonçli kitob deb hisoblaşi aytiladi. Örta asrlarda ayrim adib va xattotlar uçun undan nusxa köçiriş an'ana bölgan.

Asarga köplab şarhlar yozilgan; inglizça Vikipediyada ularning soni taxminan 400 ta deyiladi. Eng maşhurlari: al-Xattobiy, Ibn Battol, al-Kirmoniy, Ibn Hajar al-Asqaloniyning „Fath al-Boriy“, Badruddin al-Ayniyning „Umdat al-qoriy“ va al-Qastallaniyning „Irşod as-soriy“.