Samaniyan (şahar)

Samaniyan (tojikça: Somoniyon) — Tojikistondagi şaharça, respublika böysunuvidagi Rödakiy tumanining ma'muriy markazi. Eski nomi Koktoş (Koktaş), 1998-yilda Samaniylar davlatining 1100 yilligi munosabati bilan hozirgi nomini olgan.

Rus tilidagi maqolaga köra, arxeologik ma'lumotlar bu hududda qadimdan odamlar yaşaganini körsatadi; buni 9–12-asrlarga oid «Çorgultepa» tarixiy-arxeologik majmuasi tasdiqlaydi. 9–10-asrlarda yerlar Somoniylar davlati tarkibida bölgan, 19-asr boşidan 20-asr boşigaça Hisor bekligi orqali Buxoro amirligiga qaragan.

Koktoş nomi «köktoş» (kök toş) sözidan kelib çiqqan: u yerda yotgan, taxminan metevorit kelib çiqişli deb taxmin qilingan yirik yumaloq toşdan. Bu joy «Köktoş mozor» deb atalgan.

Nomlari va ma'muriy maqomi:

• 1927-yil 17-sentabr — Koktoş yangi taşkil etilgan Loqay-Tojik tumanining markazi böldi.
• 1935-yil — tuman Koktoş tumani deb qayta nomlandi, markaz Rangon toğ tizmasi şimoliy etagidagi yangi joyga köçirildi.
• 1938-yil 6-oktabr — aholisi 3000 dan oşgani uçun şaharça maqomini oldi.
• 1956-yil 1-oktabr — Qoraxon Sardorov nomi berildi.
• 1970-yil 1-iyul — Lenin 100 yilligi munosabati bilan «Leninskiy» deb ataldi.
• 1998-yil 22-may — Samaniyan deb qayta nomlandi.

Ingliz tilidagi maqolada qişloq 1938-yilda Qoraxon Sardorov nomi bilan taşkil etilgani aytiladi; mahalliy aholi ba'zan tarixiy Koktoş nomini ham işlatadi.

Sovet davrida 1920–1930-yillarda Yuqori va Quyi Koktoş suğoriş kanallari (1925) qazilib, 400 gektardan ortiq yer özlaştirilgan; Stalinobod–Quyi Panj tor izli temir yöli va Stalinobod–Qörğontepa avtomobil yöli (1932) qurilgan. 1930-yillarda tuman markazida ma'muriy bino, maktablar, madaniyat uyi, kutubxona, kasalxona va boşqa obyektlar qurilgan.

Şaharça Hisor vodiysining janubiy qismida, Rangon toğ massivining şimoliy etagida, Kofarnihon daryosidan taxminan 3 km uzoqda joylaşgan. Duşanbegaça masofa turli manbalarda 17 km (özbekça va inglizça maqolalar) va 18 km (rusça maqola, boş poçtamtgaça) deb berilgan. Boxtargaça 80 km, Yovongaça 45 km, Vahdatgaça 30 km, Hisorgaça 31 km.

Özbekça maqolaga köra, 2022-yilda aholisi 27 300 kişi; tojiklar, özbeklar va ruslar yaşaydi. Inglizça maqolada 2020-yil yanvar holatiga baho — 25 200 kişi.

Sovet davrida bu yerda paxtaçilik bilan şuğullangan unumdor «Kaganoviç» kolxozi joylaşgan; unga Rahmonqul Jabborov va Halimaxon Sulaymonova rahbarlik qilgan.

1975-yilda Ğalabaning 30 yilligi munosabati bilan memorial majmua qurilgan; markazida «Ğolib jangçi» haykali, 980 nafar yurtdoş nomi bitilgan 22 ta granit lavha bor. Har yili 9-mayda şu yerda marosim ötkaziladi. Markaziy maydonda 2003-yilda Rudakiy haykali örnatilgan; şuningdek, qöşiqçi va bastakor Karomatullo Qurbonov (1961–1992) haykali bor.