Sarbadorlar qözğoloni

Sarbadorlar qözğoloni — 14-asrda Elxoniylar davlati parçalanayotgan davrda Xurosonda boşlanib, keyin Movarounnahr va Eronning boşqa hududlariga yoyilgan xalq harakati. Forsça «sarbador» sözi «boşi dorda», ya'ni joniga qasd qilişga ham tayyor, tavakkalçi ma'nosini beradi; inglizça Vikipediya uni «dorga osilgan boş» deb, rusça Vikipediya esa «osilganlar», «jonidan keçganlar» deb izohlaydi. Qözğolonçilar özlarini dorga tortilişdan qörqmaydigan odamlar deb atagan.12

ÖzME'ga köra, birinçi yirik qözğolon 1337-yilda Sabzavor yaqinidagi Boştin qişloğida boşlangan: bunga Sabzavor hokimining jiyani aholiga zulm qilgani sabab bölgan. Inglizça Vikipediyaning yozişiça, öşa paytda Xurosonning katta qismi elxoniylar taxtiga da'vogar Toğay Temur va uning amirlari qölida edi; Sabzavor hokimi Alouddin Muhammad soliqlarni haddan taşqari oşirgan. Mahalliy zodagonlardan Abdurazzoq hokimning jiyanini öldirib, isyon bayroğini kötargan. Qözğolonçilar avval toğlarda mustahkamlanib, ularga qarşi yuborilgan qöşinlarni yenggan, 1337-yil yozida esa Sabzavorni egallab olgan. Abdurazzoq amir unvonini olib, öz nomidan tanga zarb ettirgan.

Şu tariqa Sabzavor poytaxt bölgan Sarbadorlar davlati vujudga kelgan. ÖzME'ga köra, sarbadorlar Nişopur va Tusni ham bösundirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1353-yil oxirida sarbadorlar boşliği Yahyo Karaviy Astrobod yaqinidagi qarorgohda Toğay Temurni öldirgan va bu elxoniylar taxtiga jiddiy da'vo qilgan sönggi şaxsning yöq qilinişi bölgan. ÖzME'ga köra, şundan keyin Gurgon (Astrobod) ham davlatga qöşib olingan va butun janubiy Xuroson sarbadorlar qölida bölgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, sarbadorlar boşqa da'vogarlardan farqli ravişda heç qaysi sulolaga mansub bölmagan va hokimiyat odatda meros bölib emas, eng kuçli rahbarga ötgan; ayrim tadqiqotçilar bu tuzumni oligarxiya yoki respublikaga öxşatadi. Davlatda dunyoviy rahbarlar bilan şayx Xalifa va uning şogirdi Hasan Juriy izdoşlari bölgan darveşlar örtasida doimiy raqobat bölgan. Rahbarlarning köpi zöravonlik bilan halok bölgan. 1381-yilda sarbadorlarning sönggi hukmdori Xoja Ali Muayyad Amir Temurga töbe bölgan.

ÖzME'ga köra, 1365-yilda Samarqandda Möğuliston qöşiniga qarşi qözğolon kötarilgan. Rusça Vikipediyaga köra, Ilyosxoja boşçiligidagi möğul qöşini Amir Temur va Amir Husayn qöşinlarini yengib, şaharga yaqinlaşgan edi. Mudofaaga madrasa tolibi Mavlonozoda boşçilik qilgan, unga paxta titiş kasabasi oqsoqoli Abu Bakr Kalaviy va mergan Xördak Buxoriy yordam bergan. Şahar aholisi qurollantirilgan, darvozalar berkitilib, köçalar va boğlar atrofida töşiqlar qurilgan. ÖzME'ga köra, möğullar ikki kun hujum qilib şaharni ololmagan va uçinçi kuni atrofdagi qişloqlarni talab, Movarounnahrni tark etgan. Rusça Vikipediya ularning taxminan ikki ming kişi yöqotganini qayd etadi.

Sarbadorlarning ğalabasi mahalliy zodagonlar va Amir Husaynni xavotirga solgan. ÖzME'ga köra, Amir Husayn Balx, Badaxşon, Qunduz va boşqa viloyatlardan qöşin töplab Samarqandga yöl olgan. Konigil maydoniga yetib kelgaç, u sovğa bilan kelgan sarbadorlarni izzat bilan kutib olgan, ammo ertasi kuni ularni qölga olib, qatl ettirgan. Faqat Amir Temurning aralaşuvi tufayli Mavlonozoda omon qolgan. Rusça Vikipediya bu voqeani 1366-yil bahoriga kiritadi va zodagonlar mol-mulkining musodara qilinişi ularning noroziligiga sabab bölganini ta'kidlaydi.

ÖzME'ga köra, 1373-yilda Kermonda mahalliy mulkdorlarga qarşi qözğolon kötarilgan: isyonçilar boylarning mol-mulkini musodara qilgan, amaldorlarni hibsga olgan. Inglizça Vikipediyaga köra, qözğolonga Pahlavon Asad boşçilik qilgan va unga sarbadorlar hukmdori Ali Muayyad harbiy yordam körsatgan. Biroq 1374-yilda muzaffariylardan bölgan Şoh Şujo isyonni bostirgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Amir Temur 1381-yilda Sabzavorni egallagaç, Sarbadorlar davlati tugatilgan; sarbadorlarning bir qismi Temur xizmatiga ötgan. 1383-yilda va 1405-yilda Sabzavorda yana qözğolonlar kötarilgan, ammo ular bostirilgan. Inglizça Vikipediyaning qayd etişiça, sarbadorlar Temur yurişlari davrida eng oğir talofatdan qutulib qolgan kam sonli kuçlardan biri bölgan.