Şer Ali Xon

Şer Ali Xon (taxminan 1825–1879) — Afğoniston amiri, Barakzoylar uruğidan. U amir Döstmuhammadxonning öğillaridan biri bölib, 1863-yildan 1879-yilda vafot etguniça taxtda bölgan.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Şer Ali Xon Döstmuhammadxon va Popalzoy qabilasidan bölgan sadozoy ayol Bibi Xadija begimdan tuğilgan. Otasi vafot etganda u valiahd sifatida tan olingan edi: oldingi valiahdlar — tönğiç akasi Muhammad Akbarxon va Ğulom Haydarxon mos ravişda 1847 va 1859-yillarda vafot etgan.

Otasi vafotidan söng, 1863-yilda, taxt uçun kuraş boşlandi. Rus Vikipediyasiga köra, Şer Ali Qandahorda hokimiyatni qölga olib, butun Afğonistonga da'vo qildi, ammo Hirot va mamlakat şimolini boşqargan ikki katta akasi — Afzal va Azam qarşilik körsatdi. Uruş olti yil davom etdi. Afzalning öğli Abdurahmon dastlab ğalabalarga erişdi, biroq keyinçalik harbiy omad Şer Ali tomoniga ötdi. Abdurahmon rus yerlariga qoçdi, Azam 1869-yilda vafot etdi va Şer Ali yagona amir bölib qoldi.

Ingliz Vikipediyasi hokimiyat bosqiçlarini boşqaça sanaydi: u 1866-yil 10-mayda Şayxobod jangida taxtdan ağdarilgan va 1868-yil 8-sentabrda taxtga qaytgan. Şuningdek, 1873-yilda u eng kenja va suyukli öğli Abdullani 7 yoşida valiahd qilgani, bu esa katta öğli Muhammad Yoqubxon bilan raqobatga olib kelgani aytiladi. Abdullo 1878-yilda 12 yoşida kasallikdan vafot etgan.

Şer Ali Xon hukmronligi Barakzoy boşqaruvini isloh qilişga urinişlari bilan eslanadi. Hukumat lavozimlari yaratildi, harbiy islohotlar ötkazildi, Afğonistonda birinçi poçta xizmati joriy etildi va puştu tilini tarğib qilişga birinçi urinişlar qilindi. Ingliz tilidagi maqolada birinçi maktab oçilgani ham qayd etilgan.

U Barakzoy sardorlarining kuçini çeklaşga harakat qildi: öğillariga viloyatlarni boşqarişga ruxsat bermay, öziga sodiq hokimlarni tayinladi. Davlat masalalari böyiça 12 kişilik kengaş faoliyat yuritdi. Boş vazir (Sadr-i A'zam), moliya, içki işlar, uruş, taşqi işlar va xazina vazirliklari taşkil etildi. Mamlakat beş viloyatga — Kobul, Hirot, Afğon Turkistoni, Qandahor va Farohga bölindi; Faroh Hirotdan ajratilib, amakivaççasi Sardor Muhammad Afzalga berildi.

Ingliz tilidagi maqolaga köra, u armiyani zamonaviylaştirib, forma va jihozlarni standartlaştirdi. 1868-yilda inglizlar sovğa qilgan toğ töplari ta'sirida Bolo Hisor arsenalida zamonaviy töplar işlab çiqarila boşlandi. Biroq intizomning pastligi va malakali ofitserlar yetişmasligi tufayli bu töplar ikkinçi ingliz-afğon uruşida tezda qölga olindi.

Rus manbasi esa uning boşqaruvini avvalgilar boşqaruvining davomi deb baholaydi va mamlakat rivoji uçun heç narsa qilinmagan, deb yozadi. Bu baho Vikipediyadagi islohotlar haqidagi ma'lumotlarga zid keladi.

Şer Ali hukmronligiga Britaniya va Rossiya imperiyalarining bosimi tösqinlik qildi. 1877-yilda general Stoletov boşçiligidagi rus missiyasi Afğonistonga yuborilgaç, inglizlar 1878-yilda öz missiyasini jönatdi; amir uni qabul qilişdan boş tortdi, inglizlar esa Kobulga yuriş boşladi. Şer Ali Rossiyadan siyosiy va harbiy yordam söraş uçun Kobulni tark etdi. Rus manbasiga köra, u 1878-yil 1-dekabrda Sankt-Peterburgga yöl olgan, hokimiyatni öğli Yoqubxonga qoldirgan va 1879-yil 5-yanvarda Mozori Şarifga yetib kelgan, u yerda kasallanib, 1879-yil 8 (20)-fevralda vafot etgan. Ingliz manbasi vafot sanasini 21-fevral deb körsatadi.

Uning vafotidan söng ikkinçi ingliz-afğon uruşi davom etdi; ingliz manbasiga köra, bu uruş Afğoniston uçun Kvetta şahri kabi hududlarni Britaniya Hindistoniga beriş bilan yakunlandi.