Şok

Şok (fransuzça choc — «zarba», «turtki») — organizmga haddan taşqari kuçli ta'sir natijasida yuzaga keladigan va hayot uçun xavfli holat. Bunda nerv, endokrin, qon aylaniş va nafas tizimlarining işi hamda moddalar almaşinuvi keskin buziladi. Inglizça Vikipediya şokni qon aylaniş tizimidagi muammolar tufayli töqimalarga qon yetarli miqdorda yetib bormaydigan holat deb ta'riflaydi. Şok — şoşilinç tibbiy holat bölib, darhol malakali yordam talab qiladi.12

Rusça Vikipediyaga köra, bu holatni ilk bor qadimgi yunon tabibi Gippokrat tasvirlagan, «şok» atamasi esa 1737-yilda Le Dran tomonidan qöllangan. 19-asr örtalarida Nikolay Pirogov şokning qözğaliş (erektil) va susayiş (torpid) bosqiçlarini ajratgan. Zamonaviy qaraşlarga köra, şok asosida mayda qon tomirlardagi qon aylanişning izdan çiqişi va töqimalarning kislorod yetişmovçiligi yotadi. Organizm dastlab yurak urişini tezlaştirib, qon tomirlarini toraytirib, holatni muvozanatlaşga urinadi; bu imkoniyatlar tugagaç holat qaytariş qiyin bosqiçga ötadi.

ÖzME'ga köra, şokka köpinça oğir jarohat, kuyiş, jarrohlik amaliyoti, mos kelmaydigan qon quyiliş, miokard infarkti va yurak faoliyatining boşqa buzilişlari sabab böladi. Kelib çiqişiga qarab travmatik, anafilaktik, kardiogen, emotsional, gemotransfuzion va boşqa turlari farqlanadi.

Inglizça Vikipediyada boşqaça, tört guruhli tasnif keltiriladi: qon hajmi kamayişidan kelib çiqadigan (gipovolemik) şok — qon ketiş, qusiş yoki iç ketişda; kardiogen şok — yurak qon haydaş qobiliyatini yöqotganda; obstruktiv şok — qon oqimiga mexanik töşiq paydo bölganda; taqsimlovçi şok — sepsis, anafilaksiya yoki orqa miya şikastida.

ÖzME şokning boşlanişida bemorning bezovtalanişi, rangi oqarişi, fikrlari çalkaşligi va ba'zan öz ahvolining oğirligini anglamasligini qayd etadi. Keyinroq u atrofga befarq bölib qoladi, oğriqni kam sezadi, tana harorati pasayadi, terisi sovuq va yopişqoq ter bilan qoplanadi, nafasi tezlaşadi, çanqaydi, ba'zan qusadi. Kuyiş natijasidagi şok ayniqsa oğir keçadi. Inglizça Vikipediyaga köra, umumiy belgilar qatoriga qon bosimining tuşişi, siydik ajraliş kamayişi va ongning xiralaşişi kiradi, lekin ular har doim ham namoyon bölavermaydi.

Anafilaktik şok — organizm qabul qila olmaydigan moddaga, masalan ayrim dorilar, zardob yoki vaksinaga nisbatan eng oğir allergik javob. ÖzME'ga köra, unda köngil aynişi, qusiş, qon bosimining birdan pasayişi, yuzaki tez nafas, teri toşmalari kuzatiladi, ba'zan bemor huşini yöqotadi yoki tovuş boylamlari şişib, böğilib qoliş xavfi tuğiladi. Kardiogen şok miokard infarktining eng xavfli asoratlaridan biri bölib, bemor juda holsizlanadi, labi kökaradi, qöl-oyoği muzlaydi. Emotsional şok kuçli ruhiy zarbadan keyin xulq-atvorning keskin özgarişi, qörquv va sarosima bilan namoyon böladi. Gemotransfuzion şok bemorga guruhi mos kelmaydigan qon quyilganda paydo böladi.

Har qanday şokda birinçi navbatda tez yordam çaqiriladi. ÖzME tavsiyalariga köra, vraç kelgunça şikastlaniş manbaini bartaraf etiş (masalan, yonayotgan kiyimni öçiriş), qon ketişini töxtatiş, siniq qöl yoki oyoqni taxtakaç bilan qimirlamaydigan qiliş, nafas yöllarini tozalaş, zarur bölsa sun'iy nafas beriş lozim. Inglizça Vikipediyada ham bemorni (boş yoki umurtqa şikasti gumon qilinmasa) yotqizib, iloji bölsa oyoqlarini kötariş va iliq saqlaş maslahat beriladi. Anafilaktik şokning oldini oliş uçun dorilar faqat vraç tavsiyasi bilan qabul qilinişi kerak.