Şok
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 186–187-b. — ziyouz.com
Şok (frans. sos — zarba) — odam hayotiga xavf tuğdiruvçi holat; haddan taşqari kuçli ta'sirotlar natijasida nerv, endokrin, qon aylanişi, nafas sistemalari faoliyatining hamda moddalar almaşinuvining buzilişi bilan ifodalanadi. Köpinça şikastlaniş, kuyiş, operatsiya oqibatida, nomos qon quyilganda, miokard infarktida, yurak faoliyati buzilganda va boşqalar tufayli röy beradi. Ş. boşlanişida bemor bezovtalanadi, rangi oqaradi, qaraşlari bejo, fikrlari çalkaş, ba'zan özining oğir ahvolini his etmaydi, gohida bezovtalaniş kuçayib, örnidan sapçib turib ketadi (uni tutib qoliş qiyin böladi). Keyinçalik eshuşi joyida bölsa ham, umumiy ahvoli yomonlaşib, atrofmuhitga butunlay befarq bölib qoladi. Oğriqni salpal sezadi yoki mutlaqo sezmaydi, rangi oqarib, gavda t-rasi pasayadi, terisi muzdek bölib, yopişqoqter bilan qoplanadi, nafasi tezlaşadi, taşna böladi, ba'zan qayt qiladi. Kişi kuyganda Ş., ayniqsa, oğir keçadi. Ş.ni keltirib çiqargan sababiga qöra travmatik, anafilaktik, kardiogen, emotsional, gemotransfuzion va boşqalar xillari farq qilinadi.
Travmatik şok şikastlangandan keyin röy berib, şikastlangan kişining ahvoli juda oğir böladi.
Ş.ning oldini oliş uçun iloji boriça zudlik bilan tez yordam çaqiriş, vraç kelgunça bemorga birinçi yordam körsatiş, ya'ni şikastlanişga sabab bölgan omillar (mas, yonayotgan kiyimboşni öçiriş, qulagan joy ostida qolib ketgan kişilarni olib çiqiş va boşqalar)ni bartaraf etiş, qon oqişini töxtatiş, qöl, oyoq şikastlanganda ularni vaqtinça taxtakaçlab qimirlatmay qöyiş (q. Suyak sinişi, Suyak çiqişi), oğiz böşliğini ivigan qondan tozalaş va sun'iy nafas oldiriş lozim. Şikastlangan kişiga tegişli yordam körsatgaç uni darhol ehtiyotkorlik bilan kasalxonaga olib boriş kerak.
Anafilaktik şok — moddalarga, jumladan, organizmga mos kelmaydigan dorilarga nisbatan böladigan allergik reaksiyaning eng oğir körinişlaridan (q. Allergiya). Penitsillin, streptomitsin, mahalliy oğriqni qoldiruvçi vositalar, qoqşolga qarşi va boşqalar zardoblar hamda vaksinalar ham anafilaktik Ş.ga sabab böladi. Anafilaktik Ş. belgilari uni keltirib çiqargan moddaga boğliq bölmagan holda bir xil — köngil aynişi, qusiş, qon bosimining tösatdan pasayib ketişi, nafasning tez va yuzaki bölişi, ba'zan huşdan ketiş va boşqalar Köpinça teriga toşma (eşakem) toşadi, goho dori yuborilgan joyda şiş paydo böladi. Ba'zida tovuş boylamlari şişib, bemor böğilib qolişi mumkin.
Anafilaktik Ş. belgilari paydo bölganda to vraç yetib kelgunça bemorni yonboşi bilan yotqizib, oyoqlarini bir oz kötarib qöyiş (bu nafas yöllaridan bemalol havo ötişini ta'minlaydi), lozim bölsa, sun'iy nafas oldiriş kerak. Anafilaktik Ş.ning oldini oliş uçun faqat vraç tavsiya etgan dorilardan foydalaniş zarur.
Kardiogen şok — miokard infarktining eng oğir asoratlaridan biri, yurak sohasida qattiq oğriq paydo bölganda kuzatiladi. Kardiogen Ş.da bemor haddan taşqari darmonsizlanadi, rangi oqarib, labi kökaradi, qöloyoği muzlaydi, yopişqoq sovuq ter çiqadi va köpinça huşdan ketadi. Bunday Ş. vaqtida tez tibbiy yordam yetib kelgunça bemorni qimirlatmay yotqizib qöyiş va orom beriş lozim (q. Miokard infarkti).
Emotsional şok kuçli hayajonlaniş, asab va ruhiy zöriqişlarda kuzatiladi. Köpinça bemorning xulq-atvori özgaradi, u bezovtalanib qiçqiradi, yiğlaydi, ba'zan öziga jarohat yetkazadi, yaqinlari, qarindoşlari, qöşnilari va notaniş odamlarga nisbatan yovuz munosabatda böladi. Ba'zi bemorlar yomon eşitadigan, bangi qiyofasiga kirgan va taşqi dunyoni qiyinlik bilan qabul qiladigan odamlarni eslatadi. Boşqa bemorlarda ong bilan birga sezuvçanlik (voqelikni qabul qiliş)ning buzilişi hamda hadiksiraş va qörqiş kabi emotsional holatlar kuzatiladi. Bemorning körinişida özini yöqotib qöyganlik alomatlari namoyon böladi, u tevarakatrofga, qarşisidagi odamlarga qörquv va xavotir bilan qaraydigan bölib qoladi. Ba'zan emotsional Ş. isteriya bilan tugaydi (bemor tölğanib, talvasalanib boşini ura boşlaydi, ğayritabiiy holatda turib qoladi). Şuning uçun bemor oldiga ortiqça odam qöymaslik, şikast yetkazişi mumkin bölgan jismlarni undan bekitib qöyiş va u bilan yaxşi munosabatda böliş kerak. Jiddiy ruhiy özgarişlarga duçor bölgan bemorlar kasalxonada davolanadi.
Gemotransfuzion şok bemorga qon gruppasi töğri kelmaydigan qon quyilganda röy beradi. Şuning uçun bemorga faqat vraç körsatmasi böyiça qon quyiş talab etiladi. Ş.ning barça turlarida darhol vraçga murojaat etiş kerak.
Q.: Allergiya, Miokard infarkti, Suyak sinişi, Suyak çiqişi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШОК (франц. сЬос — зарба) — одам ҳаётига хавф туғдирувчи ҳолат; ҳаддан ташқари кучли таъсиротлар натижасида нерв, эндокрин, қон айланиши, нафас системалари фаолиятининг ҳамда моддалар алмашинувининг бузилиши билан ифодаланади. Кўпинча шикастланиш, куйиш, операция оқибатида, номос қон қуйилганда, миокард инфарктида, юрак фаолияти бузилганда ва бошқалар туфайли рўй беради. Ш. бошланишида бемор безовталанади, ранги оқаради, қарашлари бежо, фикрлари чалкаш, баъзан ўзининг оғир аҳволини ҳис этмайди, гоҳида безовталаниш кучайиб, ўрнидан сапчиб туриб кетади (уни тутиб қолиш қийин бўлади). Кейинчалик эсҳуши жойида бўлса ҳам, умумий аҳволи ёмонлашиб, атрофмуҳитга бутунлай бефарқ бўлиб қолади. Оғриқни салпал сезади ёки мутлақо сезмайди, ранги оқариб, гавда т-раси пасаяди, териси муздек бўлиб, ёпишқоқтер билан қопланади, нафаси тезлашади, ташна бўлади, баъзан қайт қилади. Киши куйганда Ш., айниқса, оғир кечади. Ш.ни келтириб чиқарган сабабига қўра травматик, анафилактик, кардиоген, эмоционал, гемотрансфузион ва бошқалар хиллари фарқ қилинади.
Травматик шок шикастлангандан кейин рўй бериб, шикастланган кишининг аҳволи жуда оғир бўлади.
Ш.нинг олдини олиш учун иложи борича зудлик билан тез ёрдам чақириш, врач келгунча беморга биринчи ёрдам кўрсатиш, яъни шикастланишга сабаб бўлган омиллар (мас, ёнаётган кийимбошни ўчириш, қулаган жой остида қолиб кетган кишиларни олиб чиқиш ва бошқалар)ни бартараф этиш, қон оқишини тўхтатиш, қўл, оёқ шикастланганда уларни вақтинча тахтакачлаб қимирлатмай қўйиш (қ. Суяк синиши, Суяк чиқиши), оғиз бўшлиғини ивиган қондан тозалаш ва сунъий нафас олдириш лозим. Шикастланган кишига тегишли ёрдам кўрсатгач уни дарҳол эҳтиёткорлик билан касалхонага олиб бориш керак.
Анафилактик шок — моддаларга, жумладан, организмга мос келмайдиган дориларга нисбатан бўладиган аллергик реакциянинг энг оғир кўринишларидан (қ. Аллергия). Пенициллин, стрептомицин, маҳаллий оғриқни қолдирувчи воситалар, қоқшолга қарши ва бошқалар зардоблар ҳамда вакциналар ҳам анафилактик Ш.га сабаб бўлади. Анафилактик Ш. белгилари уни келтириб чиқарган моддага боғлиқ бўлмаган ҳолда бир хил — кўнгил айниши, қусиш, қон босимининг тўсатдан пасайиб кетиши, нафаснинг тез ва юзаки бўлиши, баъзан ҳушдан кетиш ва бошқалар Кўпинча терига тошма (эшакем) тошади, гоҳо дори юборилган жойда шиш пайдо бўлади. Баъзида товуш бойламлари шишиб, бемор бўғилиб қолиши мумкин.
Анафилактик Ш. белгилари пайдо бўлганда то врач етиб келгунча беморни ёнбоши билан ётқизиб, оёқларини бир оз кўтариб қўйиш (бу нафас йўлларидан бемалол ҳаво ўтишини таъминлайди), лозим бўлса, сунъий нафас олдириш керак. Анафилактик Ш.нинг олдини олиш учун фақат врач тавсия этган дорилардан фойдаланиш зарур.
Кардиоген шок — миокард инфарктининг энг оғир асоратларидан бири, юрак соҳасида қаттиқ оғриқ пайдо бўлганда кузатилади. Кардиоген Ш.да бемор ҳаддан ташқари дармонсизланади, ранги оқариб, лаби кўкаради, қўлоёғи музлайди, ёпишқоқ совуқ тер чиқади ва кўпинча ҳушдан кетади. Бундай Ш. вақтида тез тиббий ёрдам етиб келгунча беморни қимирлатмай ётқизиб қўйиш ва ором бериш лозим (қ. Миокард инфаркти).
Эмоционал шок кучли ҳаяжонланиш, асаб ва руҳий зўриқишларда кузатилади. Кўпинча беморнинг хулқ-атвори ўзгаради, у безовталаниб қичқиради, йиғлайди, баъзан ўзига жароҳат етказади, яқинлари, қариндошлари, қўшнилари ва нотаниш одамларга нисбатан ёвуз муносабатда бўлади. Баъзи беморлар ёмон эшитадиган, банги қиёфасига кирган ва ташқи дунёни қийинлик билан қабул қиладиган одамларни эслатади. Бошқа беморларда онг билан бирга сезувчанлик (воқеликни қабул қилиш)нинг бузилиши ҳамда ҳадиксираш ва қўрқиш каби эмоционал ҳолатлар кузатилади. Беморнинг кўринишида ўзини йўқотиб қўйганлик аломатлари намоён бўлади, у теваракатрофга, қаршисидаги одамларга қўрқув ва хавотир билан қарайдиган бўлиб қолади. Баъзан эмоционал Ш. истерия билан тугайди (бемор тўлғаниб, талвасаланиб бошини ура бошлайди, ғайритабиий ҳолатда туриб қолади). Шунинг учун бемор олдига ортиқча одам қўймаслик, шикаст етказиши мумкин бўлган жисмларни ундан бекитиб қўйиш ва у билан яхши муносабатда бўлиш керак. Жиддий руҳий ўзгаришларга дучор бўлган беморлар касалхонада даволанади.
Гемотрансфузион шок беморга қон группаси тўғри келмайдиган қон қуйилганда рўй беради. Шунинг учун беморга фақат врач кўрсатмаси бўйича қон қуйиш талаб этилади. Ш.нинг барча турларида дарҳол врачга мурожаат этиш керак.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.