Sinekdoxa

Sinekdoxa (yunonça «synekdoçe» — birga nazarda tutmoq, birga öylamoq) — metonimiyaning bir körinişi bölgan söz san'ati (trop). Unda narsa yoki tuşunça nomi miqdoriy munosabat asosida köçiriladi: butunning örniga uning qismi, qismning örniga esa butun ataladi, köplik örnida birlik yoki birlik örnida köplik qöllanadi. ÖzME'ga köra, sinekdoxada ham ma'no köçişi narsalar örtasidagi boğliqlikka tayanadi, ammo bu yerda hal qiluvçi belgi — miqdor munosabati.12

Rusça va inglizça Vikipediyada sinekdoxaning quyidagi asosiy körinişlari ajratiladi:

• Qism örniga butun (lotinça «totum pro parte»): masalan, sport xabarlarida jamoa örniga mamlakat yoki şahar nomini aytiş.
• Butun örniga qism («pars pro toto»): ingliz tilida işbilarmonlarni «kostyumlar», askarlarni «etiklar» deb ataş şunga misol.
• Köplik örniga birlik: «Hamma uxlaydi — odam ham, hayvon ham» kabi gaplarda birlik sondagi söz butun bir toifani bildiradi.
• Birlik örniga köplik.
• Tur örniga jins yoki, aksinça, jins örniga tur: masalan, umuman pul haqida gapirganda faqat bitta tanga nomini aytiş.

Inglizça Vikipediyaga köra, ritorikada bu ikki yönaliş mikrokosm (qism orqali butunni bildiriş) va makrokosm (butun nomi orqali uning bir qismini bildiriş) deb ham yuritiladi.

ÖzME özbek tilidan bir neça misol keltiradi. «Tirnoqqa zor bölmoq» iborasida «tirnoq» (qism) farzand ma'nosida işlatiladi. «Beş qöl barobar emas» maqolida esa «qöl» sözi barmoqlarni anglatadi. «Sotuvçi, xaridor bilan xuşmuomala böl!» kabi şiorlarda birlik sondagi «sotuvçi» va «xaridor» barça sotuvçi va xaridorlarni nazarda tutadi. Mixail Şoloxov asarini «Inson taqdiri» deb nomlaganda ham bitta odam orqali butun xalq taqdiri nazarda tutilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, ilgari sinekdoxa metaforaning bir turi deb qaralgan, hozir esa u metonimiya doirasiga kiritiladi va metaforadan ajratiladi. Metafora öxşaşlikka tayanadi, metonimiya — narsalar örtasidagi yaqinlik va boğliqlikka, sinekdoxa esa ayni qism va butun munosabatiga. Masalan, monarx örniga «toj» deyiş metonimiya hisoblanadi, çunki toj monarxning bir qismi emas. Amerikalik nazariyotçi Kennet Byork (1945) metafora, metonimiya va ironiya bilan birga sinekdoxani ritorikaning tört asosiy tropi qatoriga kiritgan.

ÖzME'ga köra, sinekdoxa badiiy asarda ifodaning ta'sirçanligi va emotsionalligini oşiriş, muallifning şaxsiy munosabatini bildiriş uçun muhim vosita hisoblanadi. Rusça Vikipediya ham bu usul nutqqa ifodalilik va umumlaştiruvçi ma'no berişini ta'kidlaydi. Inglizça Vikipediyada sinekdoxa reklamada ham keng qöllanişi qayd etilgan: qism orqali butunni eslatiş tomoşabinni bölgan bölaklarni öz tasavvuri bilan töldirişga undaydi. Sevgi lirikasida ham mahbuba köpinça yaxlit emas, ayrim a'zolari orqali tasvirlanadi.