Sorbentlar

Sorbentlar (lotinça sorbens — «yutuvçi») — atrof-muhitdan gazlar, buğlar yoki eritmadagi moddalarni tanlab yutib oladigan qattiq jismlar va suyuqliklar. ÖzME'ga köra, yutuvçi modda sorbent, u yutadigan modda esa sorbtiv yoki sorbat deb ataladi. Sorbentlar Kimyo sanoatida, ekologik xavfsizlikda va tibbiyotda keng işlatiladi.12

Sorbentning işi sorbsiya deb ataladigan jarayonga asoslanadi. ÖzME uni bir neça oddiyroq hodisalar — adsorbsiya, absorbsiya va kapillyar kondensatsiya — yiğindisidan tarkib topgan murakkab fizik-kimyoviy jarayon sifatida tavsiflaydi. Agar yutiladigan modda sorbent bilan kimyoviy ta'sirlaşib boğlansa, bunday hol xemosorbsiya deyiladi; ÖzME qayd etişiça, u odatda sorbentning sirtida keçadi.

Rusça Vikipediya sorbentlarni yutiş xarakteriga qarab bir neça guruhga ajratadi. Absorbentlar yutilgan modda bilan birga qattiq yoki suyuq eritma hosil qiladi. Adsorbentlar moddani öz sirtida — odatda juda kengaytirilgan, ğovak yuzada — ziçlaştirib töplaydi. Kimyoviy yutuvçilar esa yutilayotgan moddani kimyoviy reaksiya orqali biriktirib oladi. Alohida guruhni ion almaşinuvçi sorbentlar — ionitlar taşkil etadi: ular eritmadan bir xil ionlarni yutib, örniga unga teng miqdorda boşqa ionlarni çiqaradi. Inglizça Vikipediya qayd etişiça, ayrim sorbentlar zarralarni elektrostatik kuçlar hisobiga, boşqalari xemosorbsiya orqali uşlaydi; ikkinçi holatda jarayonni orqaga qaytariş qiyinroq.

ÖzME'ga köra, eng köp işlatiladigan sorbentlar qatoriga faollangan kömir, silikagel, alyuminiy oksidi va seolitlar kiradi; sintetik ion almaşinuvçi smolalar ham muhim sorbentlar hisoblanadi. Rusça Vikipediya bu röyxatni kremniy dioksidi va turli tabiiy hamda sintetik organik moddalar bilan töldiradi, qattiq sorbentlarni esa donador va tolali turlarga ajratadi. Inglizça Vikipediyaga köra, faollangan kömir eng keng tarqalgan sorbent bölib, 19-asrdan beri ma'lum va işlab çiqariladi; seolitdan molekulyar ğalvirlar tayyorlanadi.

ÖzME'ga köra, suyuq sorbentlar asosan kimyo sanoatida qöllanadi. Rusça Vikipediyaga köra, sorbentlar yoqilği quyiş şoxobçalarida ekologik xavfsizlik vositasi sifatida, sanoatdagi texnik suvni tozalaşda va Neft tökilişi oqibatlarini bartaraf etişda ham işlatiladi; ulardan olinadigan kömir molekulyar ğalvirlari gazlarni ajratiş qurilmalarida işlaydi. Tibbiyotda sorbentlar va ularning oşqozon-içak orqali ta'sir qiluvçi turi — enterosorbentlar — turli kasalliklarning oldini oliş va davolaşda qöllanadi.

Inglizça Vikipediya kundalik hayotdagi misollarni ham keltiradi: bolalar tagliklaridagi öta yutuvçan polimer donaçalari öz vaznidan bir neça barobar köp suyuqlikni şimib oladi, namlikni yutuvçi quritgiçlar esa atrofdagi materiallarni quruq saqlaydi. Sorbentlar havodagi uçuvçan organik birikmalarni tahlil qilişda ham örganilmoqda.