Transport

Transport — yölovçilar va yuklarni bir joydan boşqa joyga eltib beradigan xöjalik tarmoği hamda bu jarayonni ta'minlovçi yöllar, transport vositalari, texnik qurilmalar va inşootlar majmui. ÖzME'ga köra, transport mamlakatning viloyat va tumanlari, korxonalari va xöjalik tarmoqlari örtasidagi aloqani, ayirboşlaş va savdoni ta'minlaydi. Atama lotinça transporto — «taşiyman» feilidan olingan; rusça Vikipediyaga köra, u trans — «orqali» va portare — «olib bormoq» qismlaridan tuzilgan.1

Transport bir neça belgiga qarab tasniflanadi. ÖzME uni harakat muhitiga köra uç guruhga ajratadi: yer usti transporti (temir yöl, avtomobil, quvur), suv transporti (dengiz va daryo) va havo transporti (aviatsiya). Rusça Vikipediyada bularga yer osti (metro) va kosmik transport ham qöşiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, quruqlik transporti harakat usuliga qarab relsli (temir yöl, tramvay, metropoliten), relssiz (avtomobil, avtobus, trolleybus, ulov va yuk hayvonlari) va quvur transportiga bölinadi. Energiya manbaiga köra şamol, buğ, benzin, dizel, elektr yoki tirik kuç (odam, hayvon) bilan harakatlanadigan transport farqlanadi.

Vazifasiga köra umumiy foydalanişdagi transport (yuk va yölovçi taşuvçi, şu jumladan şahar jamoat transporti), korxona içida xom aşyo va mahsulotni taşiydigan işlab çiqariş (sanoat) transporti hamda şaxsiy transport ajratiladi. ÖzME'ga köra, umumiy foydalanişdagi transportning alohida xöjalik tarmoği sifatida şakllanişi sanoat töntarişi bilan boğliq.

ÖzME'ga köra, davlatlararo savdoning kengayişi dengiz kemaçiligining ösişiga turtki bergan. Avtomobil transporti XIX asr oxirida paydo bölib, XX asrning 1920-yillaridan qisqa masofalarda temir yöl va daryo transporti bilan raqobatlaşa boşlagan. Fuqaro aviatsiyasi XX asrning birinçi çoragida vujudga kelgan. XX asrda jahon transport tizimi tez kengaygan; AQŞ va Kanadada deyarli barça turlar, Ğarbiy Yevropa va Yaponiyada esa ayrim turlar ayniqsa yuksak darajaga yetgan.

Rusça Vikipediyaga köra, uzoq masofali yuk taşişda dengiz transporti yetakçi: 2012-yilgi ma'lumotlarga köra, xalqaro yuk taşuvlarining 75 foizi dengiz orqali, 16 foizi temir yöl, 9 foizi quvurlar, atigi 0,3 foizi havo yöli bilan amalga oşirilgan. Materik içidagi taşuvlarda avtomobil transporti birinçi örinda turadi. Jahon yölovçi aylanmasining qariyb 80 foizi avtomobillar, taxminan 10 foizdan temir yöl va aviatsiya hissasiga töğri keladi. Konteyner taşuvlari va bir neça transport turini birlaştiradigan xalqaro transport yölaklari bu sohaning muhim yönalişlaridan hisoblanadi.

ÖzME'ga köra, XX asr boşlarigaça hozirgi Özbekiston hududida yuk va yölovçilar asosan temir yöl, ot-arava va tuya, xaçir kabi yuk hayvonlari yordamida taşilgan. 1920-yillardan avtomobil va havo transporti, yirik korxonalar qurilişi bilan esa sanoat transporti paydo bölgan. Mustaqillikdan keyin tarmoqni boşqariş uçun «Özbekiston havo yöllari» milliy aviakompaniyasi (1992), «Özbekiston temir yöllari» kompaniyasi (1994) va boşqa taşkilotlar tuzilgan. Respublikada temir yöl, avtomobil, havo, quvur va daryo transporti, şuningdek tramvay, trolleybus va metropolitendan iborat şahar elektr transporti rivojlangan.