Transport
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 631–632-b. — ziyouz.com
Transport (lot. transporto — taşiyman) — ijtimoiy moddiy işlab çiqariş. tarmoği, yuklarni va yölovçilarni bir joydan ikkinçi joyga eltişni, mamlakat viloyat va tumanlari, korxonalari, xalq xöjalik tarmoqlari örtasida, şuningdek, mamlakat içida ayirboşlaş va aloqani ta'minlaydi.
Quyidagi T.lar mavjud: yer usti T. i (t.y., avtomobil, quvur yöllari), suv T.i (dengiz va daryo), havo T.i (aviatsiya). Vazifasiga köra içki işlab çiqariş. (sanoat) T.iga vaumumiy foydalaniladigan T.ga bölinadi. BuT. turlari bilan bir qatorda şaxsiy foydalaniladigan avtotransportlarxam mavjud. Vazifasi xususiyatiga köra, T. yölovçilar va yuk taşuvçi T.ga bölinadi. Içki işlab çiqariş. transporti bevosita moddiy ne'matlar işlab çiqariş. jarayoniga xizmat qiladi va korxona işlab çiqariş. vositalarining tarkibiy qismi hisoblanadi. Umumiy foydalaniladigan T. (yer usti, suv va havo) ijtimoiy işlab çiqariş.da muhim sohani taşkil etadi. Umumiy foydalaniladigan T.ning moddiy işlab çiqariş. tarmoği sifatida paydo bölişi sanoat töntarişi bilan boğliq.
Mamlakatlar örtasida taşqi savdoning ösişi dengiz kemaçiligining rivojlanişiga turtki berdi. Avtotransport 19-a.ning oxirida paydo böldi, 20-a.ning 20-y.larida qisqa masofaga yuk va yölovçilar taşişni amalga oşirib, t.y. va daryo T.i. bilan raqobat qila boşladi. Fuqaro havo T.i 20-a.ning 1-çoragida vujudga keldi.
20-a.da jahon transporti tizimi juda kjsaldi. Rivojlangan mamlakatlarda T. tizimlarining barça T. turlari (AQŞ, Kanada) yoki ayrim T. turlari (Ğarbiy Yevropa mamlakatlari, Yaponiya) ning yuksak darajada rivojlanganligi bilan tavsiflanadi.
20-a. boşlariga qadar Özbekistonda yuk va yölovçilar, asosan, t.y., otulov T.larida, tuya, xaçir va b. yuk taşuvçi hayvonlarda taşilgan. 20-a.ning 20-y. laridan avtomobil va xavo T.i, yirik sanoat korxonalari qurilişi bilan sanoat T.i vujudga keldi. 80-y.lar oxiriga kelib respublika T.ining moddiytexnika bazasi birmunça yaxşilandi. Sanoat va qişloq xöjaligi.da işlab çiqariş. ning ösişi, keng miqyosdagi kapital qurilişi va transport moddiytexnika bazasining yuksalişi bilan yuk va yölovçilar taşiş hajmlari ham orta bordi.
Respublika mustakillikka erişganidan keyin T.ning xalq xöjaligiga va ahrliga xizmat körsatişini tubdan yaxşilaş va T.ni boşqariş tizimini takomillaştiriş maqsadlarida «Özbekiston havo yöllari» milliy aviakompaniyasi (1992 y. 28 yanv.), «Özbekiston avtomobil transporti» davlataksiyadorlik korporatsiyasi (1993 y. 8 yanv.), «Özbekiston temir yöllari» davlataksiyadorlik kompaniyasi (1994 y. 7 noyab.) va b. idoralar taşkil etildi. Mamlakatda T. korxonalari davlat iştirokidagi aksiyadorlik, oçiq turdagi aksiyadorlik, mas'uliyati çeklangan jamiyatlarga, jamoa korxonalariga aylantirildi. Respublikada avtotransport vositalarining bir qismi (avtobuslar, yuk va yengil maşinalar) jamoa xöjaliklari, fuqarolarning mulkiga aylandi.
Özbekiston Respublikasida umumiy foydalaniladigan yuk va yölovçilar taşuvçi T.ning barça turi —t.y., avtomobil, aviatsiya, şahar elektr transporti (tramvay,, trolleybus, metropoliten), daryo T.i, quvur yöllari transporti, şuningdek, umumiy foydalanilmaydigan (sanoat) transporti turlari — t.y, avtomobil, tasmali. transport, osma arqon transporti rivoj topgan (yana q. Avtomobil transporti, Daryo transporti, Dengiz transporti, Havo transporti, Temir yöl transporti, Şahar transporti).
Respublikaning T. tizimi t.y., avtomobil yöllari, zamonaviy uskunalar bilan jihozlangan t.y. vokzallari, styalari, bekatlari, yuk omborlari, pristanlar, ğavo flotining yirik aerovokzallari va b. infratuzilma bölinmalarini qamraydigan xalq xöjaligi kompleksini taşkil etadi.
Q.: Avtomobil transporti, Daryo transporti, Dengiz transporti, Havo transporti, Temir yöl transporti
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТРАНСПОРТ (лот. transporto — ташийман) — ижтимоий моддий ишлаб чиқариш. тармоғи, юкларни ва йўловчиларни бир жойдан иккинчи жойга элтишни, мамлакат вилоят ва туманлари, корхоналари, халқ хўжалик тармоқлари ўртасида, шунингдек, мамлакат ичида айирбошлаш ва алоқани таъминлайди.
Қуйидаги Т.лар мавжуд: ер усти Т. и (т.й., автомобиль, қувур йўллари), сув Т.и (денгиз ва дарё), ҳаво Т.и (авиация). Вазифасига кўра ички ишлаб чиқариш. (саноат) Т.ига ваумумий фойдаланиладиган Т.га бўлинади. БуТ. турлари билан бир қаторда шахсий фойдаланиладиган автотранспортлархам мавжуд. Вазифаси хусусиятига кўра, Т. йўловчилар ва юк ташувчи Т.га бўлинади. Ички ишлаб чиқариш. транспорти бевосита моддий неъматлар ишлаб чиқариш. жараёнига хизмат қилади ва корхона ишлаб чиқариш. воситаларининг таркибий қисми ҳисобланади. Умумий фойдаланиладиган Т. (ер усти, сув ва ҳаво) ижтимоий ишлаб чиқариш.да муҳим соҳани ташкил этади. Умумий фойдаланиладиган Т.нинг моддий ишлаб чиқариш. тармоғи сифатида пайдо бўлиши саноат тўнтариши билан боғлиқ.
Мамлакатлар ўртасида ташқи савдонинг ўсиши денгиз кемачилигининг ривожланишига туртки берди. Автотранспорт 19-а.нинг охирида пайдо бўлди, 20-а.нинг 20-й.ларида қисқа масофага юк ва йўловчилар ташишни амалга ошириб, т.й. ва дарё Т.и. билан рақобат қила бошлади. Фуқаро ҳаво Т.и 20-а.нинг 1-чорагида вужудга келди.
20-а.да жаҳон транспорти тизими жуда кжсалди. Ривожланган мамлакатларда Т. тизимларининг барча Т. турлари (АҚШ, Канада) ёки айрим Т. турлари (Ғарбий Европа мамлакатлари, Япония) нинг юксак даражада ривожланганлиги билан тавсифланади.
20-а. бошларига қадар Ўзбекистонда юк ва йўловчилар, асосан, т.й., отулов Т.ларида, туя, хачир ва б. юк ташувчи ҳайвонларда ташилган. 20-а.нинг 20-й. ларидан автомобиль ва хаво Т.и, йирик саноат корхоналари қурилиши билан саноат Т.и вужудга келди. 80-й.лар охирига келиб республика Т.ининг моддийтехника базаси бирмунча яхшиланди. Саноат ва қишлоқ хўжалиги.да ишлаб чиқариш. нинг ўсиши, кенг миқёсдаги капитал қурилиши ва транспорт моддийтехника базасининг юксалиши билан юк ва йўловчилар ташиш ҳажмлари ҳам орта борди.
Республика мустакилликка эришганидан кейин Т.нинг халқ хўжалигига ва аҳрлига хизмат кўрсатишини тубдан яхшилаш ва Т.ни бошқариш тизимини такомиллаштириш мақсадларида «Ўзбекистон ҳаво йўллари» миллий авиакомпанияси (1992 й. 28 янв.), «Ўзбекистон автомобиль транспорти» давлатакциядорлик корпорацияси (1993 й. 8 янв.), «Ўзбекистон темир йўллари» давлатакциядорлик компанияси (1994 й. 7 нояб.) ва б. идоралар ташкил этилди. Мамлакатда Т. корхоналари давлат иштирокидаги акциядорлик, очиқ турдаги акциядорлик, масъулияти чекланган жамиятларга, жамоа корхоналарига айлантирилди. Республикада автотранспорт воситаларининг бир қисми (автобуслар, юк ва енгил машиналар) жамоа хўжаликлари, фуқароларнинг мулкига айланди.
Ўзбекистон Республикасида умумий фойдаланиладиган юк ва йўловчилар ташувчи Т.нинг барча тури —т.й., автомобиль, авиация, шаҳар электр транспорти (трамвай,, троллейбус, метрополитен), дарё Т.и, қувур йўллари транспорти, шунингдек, умумий фойдаланилмайдиган (саноат) транспорти турлари — т.й, автомобиль, тасмали. транспорт, осма арқон транспорти ривож топган (яна қ. Автомобиль транспорти, Дарё транспорти, Денгиз транспорти, Ҳаво транспорти, Темир йўл транспорти, Шаҳар транспорти).
Республиканинг Т. тизими т.й., автомобиль йўллари, замонавий ускуналар билан жиҳозланган т.й. вокзаллари, стялари, бекатлари, юк омборлари, пристанлар, ғаво флотининг йирик аэровокзаллари ва б. инфратузилма бўлинмаларини қамрайдиган халқ хўжалиги комплексини ташкил этади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.