Vrotslav

Vrotslav (polyakça: Wrocław; nemisça: Breslau) — Polşaning janubiğarbidagi şahar, Quyi Sileziya voyevodaligining markazi. Şahar Odra daryosi böyida joylaşgan.

Özbekiston milliy ensiklopediyasiga köra, Vrotslav yilnomalarda dastlab 980 yilda Breslavl nomi bilan tilga olingan. Rus tilidagi Vikipediyada şahar tarixi 1000 yildan ortiq ekani aytiladi; unga köra, 990-yilga kelib Vrotslav va butun Sileziyani Pyastlar sulolasidan bölgan Polşa knyazi Mesko I zabt etgan. 1000-yilda uning öğli Boleslav Jasur va Muqaddas Rim imperatori Otton III şaharda rim-katolik episkopligini ttaşkil etgan. Şu sana şahar tarixining rasmiy boşlanişi hisoblanadi va 2000-yilda şaharning 1000 yilligi nişonlangan.

Şahar nomining kelib çiqişi haqida fikrlar turliça. Rus Vikipediyasida afsonaga köra şaharga çex knyazi Vratislav (915—921-yillarda hukmronlik qilgan) asos solgan, deyiladi. Ingliz Vikipediyasida esa bu qaraşga qarşi dalil keltiriladi: çexlar şahar qal'asini taxminan 945-yilda egallagan, nom esa qadimgi polyakça Wrocisław/Warcisław ismidan kelib çiqqan bölişi mumkin. Ingliz manbasiga köra, arxeologik tadqiqotlar şahar taxminan 940-yilda barpo etilganini körsatadi.

1241-yilda şahar möğullar tomonidan bosib olinib, vayron qilingan. 1242-yilda u nemis şahar huquqini, rus manbasiga köra Magdeburg huquqini oldi (ingliz manbasida Magdeburg huquqi 1261-yilga oid). 1335-yilda Vrotslav knyazligi Çex qirolligi tarkibiga ötdi, 15-asr oxiridan Gabsburglar hukmronligi ostida böldi. 1741-yildagi Avstriya merosi uçun uruşdan söng Breslau Prussiyaga qöşildi, 1871-yildan Germaniya imperiyasi tarkibida böldi.

Ikkinçi jahon uruşi oxirida Breslau Qizil Armiyaga qattiq qarşilik körsatgan; garnizon 1945-yil 6-mayda taslim böldi. Yalta va Potsdam konferensiyalari qarorlariga köra şahar 1945-yilda Polşaga berildi. Nemislar qöl ostidagi davrda u Sileziyaning boş şahri bölgan.

Şahar Markaziy Yevropadagi Sileziya pasttekisligida, Odra daryosi va uning tört irmoği böyida joylaşgan. Iqlimi mö'tadil kontinental: qişi yumşoq, yozi iliq; qişda qattiq sovuq (−30 °C gaça), yozda 37 °C dan ortiq issiq bölişi mumkin.

Rus va ingliz Vikipediyalariga köra, aholisi taxminan 672 mingga yaqin (672 601 va 672 545 kişi) bölib, Polşada aholi soni böyiça uçinçi örinda turadi. 1990-yillar örtalarida aholi 640 mingdan ziyod edi. Ingliz manbasiga köra, şahar aglomeratsiyasida taxminan 1,25 million kişi yaşaydi, talabalar soni esa 130 mingdan oşadi.

Vrotslav yirik sanoat şahri, muhim temir yöl tuguni va Odradagi daryo portidir. Transport maşinasozligi, stanoksozlik, priborsozlik, elektrotexnika, kimyo, töqimaçilik, tikuvçilik, poligrafiya va oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Korxonalar avtobuslar, temir yöl vagonlari va lokomotivlar, kimyoviy mahsulot va elektronika işlab çiqaradi. Şaharda xalqaro maqomdagi aeroport ham bor.

Şaharda universitet, ilmiy tadqiqot va politexnika institutlari, yirik ilmiy kutubxona, opera teatri, muzeylar, botanika va hayvonot boğlari mavjud. Tarixiy markaz — Eski şahar, bu Polşaning ikkita milliy tarixiy yodgorligidan biridir; uning markazida Bozor maydoni (Rynek), Eski va Yangi ratuşalar joylaşgan. Ingliz manbasiga köra, Yuz yillik zali YUNESKO Jahon merosi röyxatiga kiritilgan, Vrotslav gnomlari esa şaharning maşhur belgisiga aylangan. 2016-yilda Vrotslav Yevropa madaniyat poytaxti bölgan, 2017-yilda Jahon öyinlari şu yerda ötkazilgan.