Xonobodtepa

Xonobodtepa — Toşkent şahrining janubiy qismidagi qadimiy şahar xarobasi. ÖzME'ga köra, bu yerda milodiy 6-asrdan 13-asr boşigaça, keyin esa 16–17-asrlarda hayot kesilgan. Yodgorlik Çirçiq daryosining öng qirğoğida, daryodan taxminan 0,5 km narida joylaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, Xonobodtepa Özbekistonning respublika ahamiyatiga ega moddiy madaniy meros obyektlari röyxatiga kiritilgan.1

ÖzME va Rusça Vikipediyaga köra, xaroba 530×500 metrli kvadrat şaklida bölib, taxminan 30 gektar maydonni egallaydi; Rusça Vikipediyaga köra, uning burçaklari dunyo tomonlariga qaratilgan. Şahar keng xandaq bilan ajratilgan ark (qal'a) va şahristondan iborat bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, ark şarqiy burçakda joylaşgan, 104×80 metrli töğri törtburçak şaklda va har tomondan devor bilan öralgan. Uning içida devorga tutaşgan tor xonalar va keng içki hovli bölgan. Şahristondan monumental binolar va turar joylarning qoldiqlari, hovuzlar, maydon va bozor örni topilgan.

ÖzME'ga köra, joy 6-asrda mudofaa inşootlarisiz kiçik qişloq sifatida paydo bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, 7-asrning birinçi yarmida Çirçiq toşqini tufayli aholi bu yerni taşlab ketgan. 7-asr örtalarida qişloq qayta tiklanib, törtta burçagida minoralari bölgan qalin devor bilan öralgan şaharga aylangan. Rusça Vikipediyaga köra, paxsadan qurilgan devorning asosi qariyb 7 metr qalinlikda bölgan, içida esa şinaklar bilan jihozlangan gumbazli yöl-galereya ötgan.

8-asrning birinçi yarmida şahar vayron bölgan; Rusça Vikipediyaga köra, bu arablar yurişi bilan boğliq bölişi mumkin, devorlarda yonğin izlari saqlangan. 9–12-asrlarda hayot qayta tiklangan, biroq şahar avvalgi kattaligiga erişa olmagan. 13-asr boşida möğullar bosqini paytida yana vayron etilgan. ÖzME'ga köra, uzoq vaqt huvillab yotgandan söng, 15–16-asrlarda şahar qisman tiklangan va mustahkam devorli yangi ark qurilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, yodgorlik haqidagi ilk qaydlar 19-asr oxiri — 20-asr boşlariga oid. 1930–1960-yillarda uni M. Ye. Masson, V. M. Masson va Yu. F. Buryakov tekşirgan, 1971–1975-yillarda esa Toşkent arxeologiya ekspeditsiyasi (V. A. Bulatova, L. G. Brusenko, E. V. Rtveladze, M. I. Filanoviç va boşqalar) qazişma ötkazgan.

Eng muhim topilma — 8-asrning birinçi yarmiga oid tangalar xazinasi. ÖzME'ga köra, unda Çoç hokimi Tarnabçaning silovsin tasvirli tangasi, Usruşona hukmdori Sataçariy II, Suğd ixşidi Turgar (738–750) va turk xoqoni Eltegin tangalari hamda Abbosiylarning mis fuluslari bölgan. Şuningdek, qopqoğida quş boşi yoki soqolli keksa odam yuzi tasvirlangan, öymakor naqşli ostodonlar, buqa boşi şaklidagi sirlangan idiş va 6–12-asrlarga oid sopol buyumlar topilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, xaroba hududining bir qismini amaldagi Xonobodtepa qabristoni egallaydi. 2025-yilda yodgorlik hududidan kanalizatsiya quvuri ötkaziş işlari paytida madaniy qatlamga jiddiy zarar yetkazilgan va bu holat yuzasidan jinoyat işi qözğatilgan.