Yopişqoqlik

Yopişqoqlik, qovuşoqlik yoki içki işqalaniş — oquvçan moddalarning, ya'ni suyuqlik va gazlarning bir qatlami ikkinçisiga nisbatan siljiganda bu harakatga qarşilik körsatiş xossasi. Masalan, asal yoki şinni suvga qaraganda ança yopişqoq, şu sababli sekinroq oqadi. Rusça Vikipediyaga köra, yopişqoqlik köçiş hodisalaridan biri bölib, qatlamlarni bir-biriga nisbatan siljitişga sarflangan iş issiqlikka aylanib tarqaladi. Yopişqoqlik Fizikaning gidrodinamika va molekulyar fizika bölimlarida örganiladi.12

Molekulyar-kinetik nazariya yopişqoqlikni molekulalarning harakati va özaro ta'siri orqali tuşuntiradi. Rusça Vikipediyaga köra, harakatlanayotgan molekulalar bir qatlamdan ikkinçisiga impuls olib ötadi va natijada qatlamlarning tezliklari tenglaşadi. Inglizça Vikipediyaga köra, suyuqliklarda yopişqoqlik asosan molekulalar örtasidagi tortişiş kuçlari bilan, gazlarda esa molekulalarning töqnaşuvi bilan boğliq. Şu sababli suyuqliklarning yopişqoqligi harorat kötarilişi bilan kamayadi, gazlarniki esa, aksinça, ortadi.

ÖzME'ga köra, yopişqoq oqişning asosiy qonunini 1687-yilda Isaak Nyuton kaşf etgan. Unga köra, suyuqlik bilan ajratilgan ikki parallel sirt bir-biriga nisbatan siljiganda yuzaga keladigan işqalaniş kuçi sirtlarning nisbiy tezligi va yuzasiga töğri, ular orasidagi masofaga esa teskari mutanosib. Bu boğlanişdagi koeffitsiyent dinamik yopişqoqlik deyiladi. Rusça Vikipediyaga köra, qonun 19-asr boşlarida Kulon, Xagen va Puazeyl tajribalarida tasdiqlangan. Quruq işqalanişdan farqli ravişda yopişqoq işqalaniş kuçi tezlikka mutanosib, şuning uçun unda tinç holatdagi işqalaniş bölmaydi.

ÖzME'ga köra, laminar, ya'ni qatlamli barqaror oqişda va özgarmas haroratda gazlar hamda oddiy suyuqliklar uçun yopişqoqlik tezlik gradiyentiga boğliq bölmagan doimiy kattalikdir; bunday suyuqliklar nyuton suyuqliklari deb ataladi. Yopişqoqligi siljiş tezligiga qarab özgaradigan moddalar esa nonyuton suyuqliklari deyiladi.

Xalqaro birliklar tizimida (SI) dinamik yopişqoqlik paskal-sekundda (Pa·s), SGS tizimida esa puazda ölçanadi; 1 Pa·s 10 puazga teng. Inglizça Vikipediyaga köra, 20 °C dagi suvning yopişqoqligi taxminan 1 millipaskal-sekundga (1 santipuazga) teng. Dinamik yopişqoqlikning modda ziçligiga nisbati kinematik yopişqoqlik deyiladi, u SI tizimida m²/s da, SGS tizimida stoksda ifodalanadi. Yopişqoqlikni ölçaydigan asbob viskozimetr deb ataladi.

ÖzME'ga köra, erigan metallar ham oddiy suyuqliklar kabi yopişqoqlikka ega. Suyuq geliy esa 2,172 K haroratda öta oquvçan holatga ötadi va uning yopişqoqligi nolga teng bölib qoladi. Inglizça Vikipediyaga köra, nol yopişqoqlik faqat şu kabi juda past haroratdagi öta oquvçan suyuqliklarda kuzatiladi. Rusça Vikipediyaga köra, qattiq jismlarda ham içki işqalaniş bor, ammo u odatda elastiklik va plastiklik nazariyasida alohida örganiladi.