Amfoterlik

Amfoterlik (yunonça amphoteros — «ikkalasi», «har ikkisi») — ayrim kimyoviy moddalar va birikmalarning şaroitga qarab ham kislota, ham asos xossalarini namoyon qiliş qobiliyati. Bunday xossaga ega moddalar amfoter birikmalar yoki amfolitlar deyiladi. Bu tuşunça Kimyoda kislota-asos özaro ta'sirini tuşuntirişda muhim örin tutadi.1

Rusça Vikipediyaga köra, moddaning ikki xil xatti-harakatini ifodalovçi bu tuşunçani 1814-yilda fransuz kimyogarlari Jozef Gey-Lyussak va Lui Tenar fanga kiritgan. Keyinroq, 1917–1927-yillarda nemis kimyogari Artur Xanç kislota-asos özaro ta'sirining umumiy nazariyasi doirasida amfoterlikni moddaning şaroitga, reaksiyadagi ikkinçi moddaning tabiatiga va ayniqsa erituvçining xossalariga qarab kislota yoki asos sifatida özini tutişi deb ta'riflagan.

ÖzME'ga köra, amfoter birikmaning kislota yoki asos sifatida özini tutişi reaksiyaga kirişayotgan ikkinçi moddaga boğliq: kuçli kislota bilan u asos kabi, işqor bilan esa kislota kabi reaksiyaga kirişadi. Masalan, kuçsiz borat kislota özidan kuçliroq ortofosfat kislota bilan uçraşganda asos vazifasini bajaradi va BPO₄ tuzini hosil qiladi.

Rusça Vikipediya amfoterlikning bir neça nazariy talqinini keltiradi:

• Elektrolitik dissotsilaniş nazariyasida — moddaning eritmada ham vodorod ionlarini (kislota kabi), ham gidroksid ionlarini (asos kabi) ajratib çiqarişi.
• Brensted–Louri protolitik nazariyasida — moddaning ham proton beruvçi, ham proton qabul qiluvçi bölişi. Suv buning eng yaxşi namunasi: uning molekulalari özaro proton almaşib, gidroksoniy va gidroksid ionlarini hosil qiladi.
• Kimyoviy xossa sifatida — moddaning ham kislotalar, ham asoslar bilan reaksiyaga kirişa oliş qobiliyati. Masalan, xrom(III) gidroksidi xlorid kislota bilan xrom xlorid tuzini, natriy gidroksidi bilan esa kompleks birikmani hosil qiladi.

ÖzME'ga köra, tipik amfoter modda — suv. Metall gidroksidlari orasida amfoterlik alyuminiy, galliy, rux va qalay gidroksidlarida uçraydi. Galliy gidroksidining suvdagi eritmasida kislota va asos sifatidagi dissotsilaniş konstantalari deyarli bir xil, şu sababli u ideal amfolitlar qatoriga kiritiladi. Rusça Vikipediyaga köra, berilliy, mişyak, surma, selen, şuningdek xrom, molibden va volfram kabi elementlarning gidroksidlari ham amfoter, biroq ularning köpçiligida kislota yoki asos xossasidan biri ustun turadi.

Organik moddalar orasida aminokislotalar, peptidlar va oqsillar amfoter hisoblanadi. Aminokislota molekulasida kislotali karboksil guruhi bilan birga asos xossali aminoguruh ham bor, şuning uçun u eritmada ham zaryadsiz, ham bipolyar ion (svitter-ion) şaklida bölişi mumkin.