Balxi tut
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Balxi tut — tutdoşlar oilasiga mansub, xalq seleksiyasi yöli bilan yaratilgan tut daraxti navi. Oq, şirin va uruğsiz mevasi uçun qadrlanadi, bargidan ipak qurtini boqişda ham foydalaniladi. Nomi navning vatani hisoblangan Balx şahri nomidan olingan; bu şahar hozirgi Afğoniston şimolida joylaşgan.1
Kelib çiqişi va tarqalişi
13ÖzME'ga köra, Balxi tut Afğonistonda paydo bölgan va Ğarbiy hamda Janubiy Osiyoda keng tarqalgan. Özbekistonda u asosan mevasi uçun yetiştiriladi. Mevasining oqligi va tuzilişiga köra nav oq tut turkumiga yaqin turadi. Rusça Vikipediyaga köra, oq tut (Morus alba) Xitoyning şarqiy hududlaridan kelib çiqqan va u yerda ipak qurti uçun ozuqa sifatida taxminan tört ming yildan beri östiriladi. Xitoydan bu ösimlik Örta Osiyo, Afğoniston, Şimoliy Hindiston, Pokiston va Eronga, keyinroq Kavkazortiga tarqalgan. Balxi tut kabi mahalliy navlar şu uzoq tarixiy davr mobaynida xalq boğbonlari tomonidan tanlab olingan.
Tavsifi
13ÖzME'ga köra, Balxi tut — şox-şabbasi keng yoyilib ösadigan baquvvat daraxt, balandligi va şox-şabbasining kengligi 18–20 metrga yetadi. Barglari serbar, silliq, töq yaşil, örtaça kattalikda: uzunligi 18 sm atrofida, eni 17 sm ga yaqin. Yoz faslida barglar dağallaşadi. Mevasi — töpmeva, oq rangli, şirin va uruğsiz. Nav sovuqqa çidamli, payvand orqali köpaytiriladi.
Ahamiyati
13Balxi tutning mevasi yangi uzilgan holda ham, quritilib ham yeyiladi. ÖzME'ga köra, undan tutmayiz, tut holvasi va şinni tayyorlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, oq tut mevalarida 12 foizgaça, ba'zan undan ham köp qand bor.
Navning bargi ipakçilik uçun ham qimmatli. ÖzME'ning ma'lumotiga köra, uning töyimliligi, ayniqsa, tört-beş yoşdagi ipak qurtlari uçun juda yuqori. Har bir daraxtdan 12–30 kg barg terib olinadi. Rusça Vikipediyaga köra, oq tut barglari oqsilga boy, yuqori qatlam barglarida oqsil miqdori 36 foizgaça yetadi, kletçatka esa nisbatan kam. Şu xususiyatlar tufayli Balxi tut Örta Osiyoda ham meva, ham ipak qurti ozuqasi beruvçi ikki tomonlama foydali daraxt sifatida keng östiriladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Balxi tut // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2991 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APABalxi tut. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2991
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2991
Manbalar
1 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Шелковица белаяru.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.