Balxi tut

Balxi tut — tutdoşlar oilasiga mansub, xalq seleksiyasi yöli bilan yaratilgan tut daraxti navi. Oq, şirin va uruğsiz mevasi uçun qadrlanadi, bargidan ipak qurtini boqişda ham foydalaniladi. Nomi navning vatani hisoblangan Balx şahri nomidan olingan; bu şahar hozirgi Afğoniston şimolida joylaşgan.1

ÖzME'ga köra, Balxi tut Afğonistonda paydo bölgan va Ğarbiy hamda Janubiy Osiyoda keng tarqalgan. Özbekistonda u asosan mevasi uçun yetiştiriladi. Mevasining oqligi va tuzilişiga köra nav oq tut turkumiga yaqin turadi. Rusça Vikipediyaga köra, oq tut (Morus alba) Xitoyning şarqiy hududlaridan kelib çiqqan va u yerda ipak qurti uçun ozuqa sifatida taxminan tört ming yildan beri östiriladi. Xitoydan bu ösimlik Örta Osiyo, Afğoniston, Şimoliy Hindiston, Pokiston va Eronga, keyinroq Kavkazortiga tarqalgan. Balxi tut kabi mahalliy navlar şu uzoq tarixiy davr mobaynida xalq boğbonlari tomonidan tanlab olingan.

ÖzME'ga köra, Balxi tut — şox-şabbasi keng yoyilib ösadigan baquvvat daraxt, balandligi va şox-şabbasining kengligi 18–20 metrga yetadi. Barglari serbar, silliq, töq yaşil, örtaça kattalikda: uzunligi 18 sm atrofida, eni 17 sm ga yaqin. Yoz faslida barglar dağallaşadi. Mevasi — töpmeva, oq rangli, şirin va uruğsiz. Nav sovuqqa çidamli, payvand orqali köpaytiriladi.

Balxi tutning mevasi yangi uzilgan holda ham, quritilib ham yeyiladi. ÖzME'ga köra, undan tutmayiz, tut holvasi va şinni tayyorlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, oq tut mevalarida 12 foizgaça, ba'zan undan ham köp qand bor.

Navning bargi ipakçilik uçun ham qimmatli. ÖzME'ning ma'lumotiga köra, uning töyimliligi, ayniqsa, tört-beş yoşdagi ipak qurtlari uçun juda yuqori. Har bir daraxtdan 12–30 kg barg terib olinadi. Rusça Vikipediyaga köra, oq tut barglari oqsilga boy, yuqori qatlam barglarida oqsil miqdori 36 foizgaça yetadi, kletçatka esa nisbatan kam. Şu xususiyatlar tufayli Balxi tut Örta Osiyoda ham meva, ham ipak qurti ozuqasi beruvçi ikki tomonlama foydali daraxt sifatida keng östiriladi.