Çokar

Çokar — ilk örta asrlarda (taxminan 4—8-asrlarda) Örta Osiyoda yirik yer egalari — dehqonlarning istehkomli qörğonlari va mulklarini qöriqlaş, ularni taşqi hujumlardan himoya qiliş uçun yollangan qurolli otryad hamda şu otryadning jangçisi. ÖzME'ga köra, çokarlar ayni paytda öz xöjayinlarining harbiy tayançi bölib, qişloq hayotida ularning mavqeini mustahkamlaşga xizmat qilgan.

Ilk örta asrlarda Movarounnahr va unga qöşni hududlarda dehqon sözi bugungi ma'nosidan farq qilgan: u yerni özi işlaydigan kişini emas, balki yer-mulkka ega, qörğonda yaşaydigan zodagonni bildirgan. Bunday mulkdorlar yaşagan qörğonlar qalin devorlar bilan öralgan, mustahkam qal'açalarga öxşaş bölgan. Siyosiy tarqoqlik va tez-tez bölib turadigan urişlar şaroitida har bir yirik mulkdor öz xavfsizligini taşkil qilişga majbur bölgan; çokar otryadlari ana şu ehtiyoj tufayli paydo bölgan.

ÖzME'ga köra, bir dehqonning çokarlar guruhi 30—40 kişidan to 50—100 va undan ortiq navkargaça bölgan. Ular qiliç, qalqon, nayza, kamon va öqqa töla sadoq bilan qurollangan. Jangçilar kuçli, çaqqon va öz xöjayiniga — valine'matiga sadoqatli yigitlar orasidan saralab olingan.

Çokarlar dehqon qörğonlari yonida yoki şahar atrofida qurilgan alohida istehkomlarda yaşagan; bunday qarorgohlar «çokardiza» deb atalgan. ÖzME'ga köra, Toşkentdagi Çaqar va Samarqanddagi Çokardiza kabi mahalla nomlari aynan şu davrda çokarlar joylaşgan qarorgohlar örnini eslatib turadi.

ÖzME'ga köra, dehqonlar urişlar paytida öz çokarlari bilan birga harbiy yurişlarda qatnaşgan. Tinç davrda esa bu sodiq va jangovar otryad ularga qişloqning dehqonçilik bilan şuğullanuvçi aholisi ustidan öz hukmronligini örnatiş va saqlab turişda tayanç bölgan. Şu tariqa çokarlar ilk örta asrlardagi Örta Osiyo jamiyatida yer egaligi va harbiy kuç özaro qanday boğlanganini yaqqol körsatadigan hodisa hisoblanadi.

ÖzME bu ma'lumotlarni A. Muhammadjonovning 4-asrdan 16-asr boşlarigaça bölgan Özbekiston tarixiga bağişlangan kitobiga (Toşkent, 2004) tayanib beradi.